हावडा, १३ अक्टोबर (हि.स.)। करिब दुई शताब्दी पुरानो दुर्गापूजाको परम्परा, पुर्खाको विरासत र हृदयविदारक घटनाको स्मृति। हावडाको संकराइल थानाअन्तर्गत राजगञ्जस्थित पाल परिवारको दुर्गापूजा यी सबैको अद्वितीय सङ्गम हो। समयसँगै यस पूजाको पुरानो भव्यता केही कम भए पनि परम्परागत रीतिरिवाज तथा धार्मिक अनुष्ठानको पालनमा आज पनि कुनै कमी आएको छैन। यस पूजाको सबैभन्दा विशेष पक्ष के हो भने यहाँ बङ्गालका अन्य भागहरूमा जस्तो दशमीमा नभई अष्टमीकै दिन सिन्दूर खेला गरिन्छ। यसका पछाडि परिवारका एक युवा सदस्यको असामयिक मृत्युसँग जोडिएको मार्मिक कथा छ।
पाल परिवारको घरको अगाडिबाट गङ्गा नदी बग्छ। शरद ऋतुमा गङ्गाबाट आउने चिसो हावासँगै काशका फूल र शिउलीको सुगन्धले यस घरको ठाकुरदलानमा देवीको आगमनको सन्देश लिएर आउँछ। दुर्गापूजाको अवसर यस परिवारका लागि पारिवारिक मिलनको पर्व पनि हो। अन्य जिल्लाहरू, छिमेकी राज्यहरू र विदेशमा बसोबास गर्ने परिवारका सदस्यहरू प्रत्येक वर्ष यस उत्सवमा सहभागी हुन फर्किन्छन्।
राजगञ्जमा गङ्गाको किनारमा अवस्थित विशाल महलजस्तो भवन र त्यससँगै जोडिएको फराकिलो ठाकुरदलान यस परिवारको ऐतिहासिक विरासतका साक्षी हुन्। करिब १८८ वर्षअघि गङ्गाको कटानका कारण पुरानो घर नदीमा समाहित भएपछि परिवारका पुर्खा तथा जमिनदार नफरचन्द्र पालले वर्तमान भवन निर्माण गराएका थिए।
परिवारका सदस्य स्वरूप पालका अनुसार, यस दुर्गापूजाको सुरुआत नफरचन्द्र पालका पिता चुडामणि पालले गरेका थिए। चुडामणि पाल आन्दुल राजबाडीका दीवान थिए। उनको कामबाट प्रसन्न भएर राजाले पुरस्कारस्वरूप उनलाई धेरै जग्गा करमुक्त रूपमा दिएका थिए। साथै, वरपरका क्षेत्रहरूमा जमिनदारीको जिम्मेवारी पनि सुम्पिएका थिए। यही समयमा परिवारमा दुर्गापूजाको सुरुआत भएको थियो।
यद्यपि, पाल परिवारको आर्थिक समृद्धि नफरचन्द्र पालको समयमा बढेको थियो। जमिनदारीसँगै उनले व्यवसाय पनि सुरु गरेका थिए। एनसी पालका नामले समेत चिनिने नफरचन्द्र पालले उत्पादन गरेका इँटाहरूको ख्याति बेलायतसम्म पुगेको थियो। ब्रिटिस शासनकालमा समेत यी इँटाहरूको प्रयोग हुन्थ्यो। उनकै समयमा परिवारको दुर्गापूजाको विस्तार भएको थियो।
नफरचन्द्र पालले भविष्यको आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै पूजाको सुचारु सञ्चालनका लागि देवोत्तर इस्टेट स्थापना गरेका थिए। परिवारका विभिन्न व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूबाट वर्षभरि यसमा रकम जम्मा गरिन्छ। यही व्यवस्थाको सहारामा आज पनि पाल परिवारको दुर्गापूजा आयोजना हुँदै आएको छ।
परिवारको दुर्गा प्रतिमा एकचाला शैलीको छ र यसलाई परम्परागत डाकको सजावटले सजाइन्छ। प्रतिमा निर्माण ठाकुरदलानमै गरिन्छ। पुरोहितदेखि ढाक बजाउने व्यक्तिसम्म, सबै पुस्तौँदेखि यस पूजाको हिस्सा बन्दै आएका छन्। महालयादेखि चण्डीपाठ सुरु हुन्छ। वैष्णव परम्पराअनुसार पूजा गरिने भएकाले यहाँ पशुबलि दिइँदैन। सन्धिपूजाका क्रममा माटाका १०८ वटा दीप प्रज्वलित गरिन्छन्। देवीलाई घरमै तयार पारिएको बुन्दी तथा अन्य मिठाइको भोग अर्पण गरिन्छ।
तर यस पूजाको सबैभन्दा विशिष्ट र भावुक बनाउने परम्परा अष्टमीका दिन गरिने सिन्दूर खेला हो। बङ्गालमा सामान्यतया विजयादशमीका दिन विवाहित महिलाहरूले एकअर्कालाई सिन्दूर लगाएर देवीलाई बिदाइ गर्छन्। यसको विपरीत, पाल परिवारमा यो विधि अष्टमीकै दिन सम्पन्न गरिन्छ।
यसका पछाडि परिवारका एक सदस्यको असामयिक मृत्युको कथा छ। बताइएअनुसार, परिवारका एक युवा सदस्यको १८ वर्षको उमेरमै अष्टमीका दिन मृत्यु भएको थियो। घरको छोराको अचानक मृत्यु भएपछि सम्पूर्ण परिवार शोकमा डुबेको थियो। त्यसका बावजुद देवीको आराधनामा कुनै बाधा नआओस् भनेर त्यस दिन घरमै शव राखेर सिन्दूर खेलालगायत सबै धार्मिक अनुष्ठान पूरा गरियो र अष्टमीकै दिन देवीको विसर्जन गरियो।
त्यस घटनापछि नै पाल परिवारमा अष्टमीका दिन सिन्दूर खेला गर्ने परम्परा सुरु भएको हो। यस विधिमा परिवारका महिलाहरूसँगै गाउँ तथा टाढाटाढाका क्षेत्रबाट आउने विवाहित महिलाहरू पनि सहभागी हुन्छन्।
यसरी राजगञ्जको पाल परिवारको दुर्गापूजा इतिहास, आस्था र पारिवारिक स्मृतिको अनौठो दस्तावेज बनेको छ। उत्सवको खुसीपछाडि लुकेको दुःखद घटनाको स्मृति आज पनि यस परम्परामा जीवित छ। करिब दुई शताब्दीदेखि चलिआएको यस विरासतलाई कायम राख्न परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूले नयाँ पुस्तालाई परम्परागत रीतिरिवाजबारे जानकारी गराउँदै आएका छन्।
