- महालयामा वीरेन्द्रकृष्ण भद्र र पंकज मल्लिकलाई गरिन्छ स्मरण,
- कालजयी कार्यक्रमका रचयिता बाणीकुमारको स्मृति उपेक्षित
हावडा, १६ अक्टोबर (हि.स.)। महालयाको बिहान रेडियोमा गुञ्जिने ‘महिषासुरमर्दिनी’ को अमर धुनसँगै वीरेन्द्रकृष्ण भद्रको सशक्त आवाज र पंकज मल्लिकको सङ्गीत निर्देशनको स्मृति ताजा हुन्छ। तर, यस कालजयी कार्यक्रमको रचना तथा परिकल्पना गर्ने बाणीकुमारको कथा भने केही फरक छ। उनको जन्म भएको हावडा जिल्लामै आज उनको पहिचान र स्मृति बिस्तारै धमिलिँदै गएको छ।
‘महिषासुरमर्दिनी’ को प्रस्तुति तथा श्लोकपाठका लागि वीरेन्द्रकृष्ण भद्र र सङ्गीत निर्देशनका लागि पंकज मल्लिकलाई व्यापक रूपमा स्मरण गरिन्छ। तर, यस लोकप्रिय रेडियो कार्यक्रमका रचयिता बाणीकुमार भने आफ्नै जिल्लामा अपेक्षित सम्मान र पहिचानबाट वञ्चित छन्। स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार, बङ्गालको सांस्कृतिक परम्परामा अमिट छाप छोड्ने यी साहित्यकारले आफ्नै जन्मभूमिमा पनि पाउनुपर्ने स्थान प्राप्त गर्न सकेका छैनन्।
बाणीकुमारको वास्तविक नाम वैद्यनाथ भट्टाचार्य थियो। उनका पुर्खाहरूको घर हुगली जिल्लाको आतपुरमा थियो भने उनको जन्म २३ नोभेम्बर, १९०७ मा हावडाको कानपुर गाउँस्थित मामाघरमा भएको थियो। इतिहासकार तथा संस्कृतका विद्वान् पण्डित विधुभूषण भट्टाचार्य र अपर्णा देवीका चार सन्तानमध्ये उनी जेठा थिए।
बाणीकुमारको शिक्षा-दीक्षा हावडामै भएको थियो। हावडा जिल्ला विद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेपछि उनले तत्कालीन प्रेसिडेन्सी कलेजबाट अङ्ग्रेजी विषयमा प्रथम श्रेणीमा स्नातक उपाधि हासिल गरेका थिए। उनका पिता र हजुरबुबा संस्कृतका प्रकाण्ड विद्वान् थिए। त्यसैले अङ्ग्रेजी साहित्यको अध्ययन गरे पनि संस्कृतप्रति उनको गहिरो लगाव कायम रह्यो। संस्कृत अध्ययनमा उनको विद्वत्ताका लागि उनलाई ‘काव्यसरस्वती’ उपाधिसमेत प्रदान गरिएको थियो।
उनको साहित्यिक प्रतिभालाई निखार्न हावडा जिल्ला विद्यालयका शिक्षक करुणानिधान बन्द्योपाध्यायको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। उनले बाणीकुमारलाई काव्य रचना गर्न प्रेरित गरेका थिए। पछि यही सिर्जनात्मक प्रतिभा उनको विशिष्ट पहिचान बन्यो। उनले ‘महिषासुरमर्दिनी’ जस्तो कालजयी कार्यक्रमको रचना तथा परिकल्पना गरेर बङ्गालको सांस्कृतिक सम्पदालाई समृद्ध बनाए।
बाणीकुमारले आफ्नो जीवनको लामो समय हावडाको कासुन्दियास्थित सुबल कोले लेनमा बिताएका थिए। केही वर्षअघि खुरुट बारोवारी नजिकै उनको प्रतिमा स्थापना गरिएको थियो। स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकहरूका अनुसार, महालयाको अवसरमा प्रतिमामा फूलमाला चढाइन्छ, तर वर्षका अन्य दिनमा त्यसको हेरचाह गर्ने कोही हुँदैन। यस अवस्थाले हरेक वर्ष लाखौँ मानिसलाई महालयाको सांस्कृतिक अनुभूतिसँग जोड्ने रचनाका सर्जकको स्मृति संरक्षणबारे प्रश्न उठाएको छ।
‘महिषासुरमर्दिनी’ जस्तो लोकप्रिय कार्यक्रमका रचयिताले आफ्नै जिल्लामा समेत उचित पहिचान पाउन नसकेकोमा स्थानीय बासिन्दाहरू दुःख व्यक्त गर्छन्। हावडाका धेरै मानिसलाई आज पनि बाणीकुमारको जन्म यही जिल्लामा भएको तथ्यबारे जानकारी छैन।
बङ्गालको सांस्कृतिक चेतनामा ‘महिषासुरमर्दिनी’ को स्थान आज पनि विशेष छ। यस्तो अवस्थामा यसका रचयिता बाणीकुमारको स्मृति संरक्षण गर्नु, उनका साहित्यिक उपलब्धिहरू नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु र उनको जन्मभूमिमा उनलाई उचित सम्मान दिलाउनु आवश्यक छ। महालयाका दिन उनको प्रतिमामा फूल चढाउनमा मात्र सीमित नरही वर्षभरि उनको योगदान स्मरण गर्ने पहल नै उनीप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
