केशव केदारनाथ शर्मा
रायपुर, १५ अक्टोबर (हि.स.)। छत्तीसगढको भिलाईका प्रख्यात सूक्ष्म मूर्तिकार डा. अंकुश देवाङ्गनले नवरात्रिको अवसरमा विश्वकै सबैभन्दा सानो माता दुर्गाको मूर्ति निर्माण गरेका छन्। संगमरमरको ढुङ्गा कुँदेर बनाइएको उक्त मूर्तिको आकार केवल आधा सेन्टिमिटर अर्थात् चनाको दानाजत्रो छ।
औँलाको सानो नङमाथि प्रदर्शन गरिएको माता दुर्गाको उक्त मूर्ति सिंहमाथि विराजमान छ। उनका आठवटै हातमा खड्ग, तरबार, त्रिशूल, गदा तथा विभिन्न अस्त्रशस्त्र रहेका छन्। यसअघि उनले केवल ०.४ मिलिमिटरको भगवान् गणेशको सूक्ष्म मूर्ति बनाएर लिम्का बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा आफ्नो नाम दर्ता गराएका थिए।
डा. अंकुश देवाङ्गन छत्तीसगढको भिलाईका प्रसिद्ध समकालीन मूर्तिकार, शिल्पकार तथा सूक्ष्म कलाका कलाकार हुन्। आफ्ना अद्वितीय र अद्भुत कलाकृतिका कारण उनी छत्तीसगढमा मात्र नभई देश तथा विदेशमा समेत परिचित छन्। उनले प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भगवान् जगन्नाथ, बलभद्र र देवी सुभद्राका अत्यन्त सूक्ष्म मूर्तिहरू पनि निर्माण गरेका छन्। चामलका दाना तथा संगमरमरका ढुङ्गामा उनले पाँच हजारभन्दा बढी सूक्ष्म मूर्तिहरू कुँदिसकेका छन्।
प्रख्यात समकालीन मूर्तिकार तथा शिल्पकार डा. देवाङ्गनले हिन्दुस्थान समाचारसँगको कुराकानीमा छत्तीसगढका समृद्ध लोकगाथाहरूलाई चित्रकथाका रूपमा रूपान्तरण गरेर तयार पारिएका उनका कृतिहरू गोल्डन बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा समावेश गरिएको बताए। उक्त कृतिको उद्घाटन तत्कालीन राष्ट्रपति डा. एपीजे अब्दुल कलामले गरेका थिए।
उनले मदकुद्वीपमा माण्डुक्य ऋषिको मूर्तिसहित हरियाणाको सूरजकुण्ड अन्तरराष्ट्रिय शिल्प मेलामा अनेकौँ भव्य मूर्तिहरू निर्माण गरिसकेका छन्। यसबाहेक भोपालस्थित राजभवनमा कलाकृतिहरू, पश्चिम बङ्गालको दुर्गापुर स्टिल प्लान्टमा सयौँ विशाल मूर्तिहरू तथा भिलाई सिभिक सेन्टरको पहिचान बनेको कृष्ण-अर्जुन रथलगायत विभिन्न चोकमा स्थापित मूर्तिहरू पनि उनका सिर्जना हुन्। उनले जहाँ-जहाँ कलाकृति निर्माण गरेका छन्, समयक्रममा ती स्थानहरू दर्शनीय स्थलका रूपमा परिचित बनेको बताइन्छ।
उनको कलासाधनालाई ध्यानमा राख्दै भारत सरकारको संस्कृति मन्त्रालयले उनलाई नयाँ दिल्लीस्थित ललित कला अकादमीको मानार्थ सदस्यता प्रदान गरेको छ। उनी उक्त अकादमीको राज्यबाट पहिलो बोर्ड सदस्य बनेका छन्। यसका अतिरिक्त छत्तीसगढ सरकारले राज्यमा ललित कला अकादमीको क्षेत्रीय केन्द्र स्थापना गर्न गठन गरेको समितिको अध्यक्षमा पनि उनलाई नियुक्त गरेको छ।
डा. देवाङ्गन निरन्तर सूक्ष्म कलाकृतिहरू निर्माण गर्दै आएका छन्। आफ्ना कलामार्फत उनले सामाजिक सरोकारका सन्देशसमेत दिँदै आएका छन्। उनले चामलका दाना, आलपिनको टुप्पो, सियो, ब्लेड तथा पाँच मिलिमिटरजति साना संगमरमरका ढुङ्गामा मूर्तिहरू कुँद्ने गरेका छन्। उनका सूक्ष्म कलाकृतिहरू सामान्य आँखाले हेर्न कठिन हुने भएकाले तिनलाई अवलोकन गर्न सूक्ष्मदर्शी लेन्स वा आवर्धक सिसाको आवश्यकता पर्छ।
डा. देवाङ्गनले भारतमा बढ्दो जल प्रदूषण रोक्ने सन्देश दिन आफूले विश्वकै सबैभन्दा सानो माता दुर्गाको मूर्ति निर्माण गरेको बताए। उनका अनुसार, जल प्रदूषण कम गर्न ठूला मूर्तिहरूको सट्टा साना मूर्तिहरू निर्माण गर्नुपर्छ। उनी हाल भिलाई स्टिल प्लान्टको चिकित्सा विभागमा कार्यरत छन्।
रविशङ्कर विश्वविद्यालयबाट मूर्ति तथा भित्तेचित्र विषयमा विद्यावारिधि गरेका र १० वटा विषयमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका डा. देवाङ्गनले आफ्नो कला जन्मजात रहेको बताए। छत्तीसगढको श्रमिक बस्ती तथा फलाम उत्पादनका लागि परिचित दल्ली राजहरामा उनको जन्म भएको थियो। उनी बस्ने बस्ती गरिबहरूको बस्ती थियो। बाल्यकालमा गणेश पूजाका अवसरमा उनी आफैँ मूर्ति बनाउने गर्थे।
उनका अनुसार, उनका साथका अन्य बालबालिका पनि सँगसँगै मूर्ति बनाउने गर्थे। उनले ती बालबालिकाले कहिल्यै आपराधिक गतिविधिमा भाग नलिएको र त्यस्ता गतिविधितर्फ आकर्षित पनि नभएको अनुभव गरे। सायद कलाको सिर्जनात्मक प्रभावकै कारण यस्तो भएको उनको भनाइ छ। उनले सिर्जनाको आफ्नो यात्रा निरन्तर जारी रहने बताए।
उनले भिलाईमा काटिएका रूखहरूलाई उल्टो रोपेर प्रकृति संरक्षणको सन्देश दिने अनौठो कलात्मक स्थापना पनि तयार पारेका थिए।
हालसम्म उनले चामल र ढुङ्गामा ताजमहल, स्ट्याच्यु अफ लिबर्टीलगायत पाँच हजारभन्दा बढी सूक्ष्म आकृतिहरू निर्माण गरिसकेका छन्। उनी अहिले विश्वकै सबैभन्दा सानो रामसेतुको प्रतिकृति निर्माण गर्ने काममा जुटिरहेका छन्।
उल्लेखनीय छ, समकालीन भारतीय कला जगतका एक महत्त्वपूर्ण कलाकार डा. देवाङ्गनले १९८५ देखि सूक्ष्म कलाको यात्रा शुरु गरेका थिए। १९८९ मा चीनको तियानमेन चोकमा प्रजातन्त्रको माग गरिरहेका हजारौँ विद्यार्थीको नरसंहारपछि उनले बस्तरका अत्यधिक नक्सल प्रभावित क्षेत्रमा ‘हिंसा छोडौँ, कलासँग नाता जोडौँ’ अभियान शुरु गरेका थिए। उक्त अभियान विगत ३६ वर्षदेखि निरन्तर सञ्चालनमा रहेको छ।
पौराणिक आख्यानमा उल्लेखित ‘कलाले आनन्द प्रदान गर्छ’ भन्ने भावनाबाट प्रेरित भएर उनले सिर्जनात्मक विचारमार्फत हिंसात्मक विचारलाई समाप्त पार्ने प्रयास गरेका थिए। यसले सकारात्मक परिणाम दिएको उनको भनाइ छ। बालबालिकालाई कलाप्रति आकर्षित गरी उनीहरूलाई सिर्जनशील, शिक्षित र सक्षम बनाउने तथा माओवादी विचारधारातर्फ आकर्षित हुनबाट रोक्ने उद्देश्यले उनले सूक्ष्म कलाकृतिहरू निर्माण गरेका थिए। यस अभियानको व्यापक प्रभाव परेको र हजारौँ बालबालिका शिक्षा हासिल गरी आफ्नो जीवन सुधार्न सफल भएको बताइएको छ।
डा. देवाङ्गनले विभिन्न धर्मका देवीदेवता, महापुरुष तथा ऐतिहासिक भवनहरूको अत्यन्त सूक्ष्म आकृति निर्माण गरेका छन्। २००३ मा उनले सूक्ष्म कलाका लागि प्रतिष्ठित लिम्का बुक अफ रेकर्ड्सको राष्ट्रिय पुरस्कारसमेत प्राप्त गरेका थिए।
सूक्ष्म कलाका अतिरिक्त उनी विशाल कलाकृति निर्माणका लागि पनि परिचित छन्। उनले सूक्ष्म मूर्तिहरूसँगै ठूला संरचनाहरू पनि निर्माण गरेका छन्। दल्ली राजहरामा भिलाई स्टिल प्लान्टको फलामे कबाड प्रयोग गरेर बनाइएको ६४ फिट अग्लो फलामको रथ, जसलाई विश्वकै सबैभन्दा ठूलो फलामे रथ भनिन्छ, उनकै सिर्जना हो।
यसका अतिरिक्त रायपुरस्थित पुरखौती मुक्ताङ्गनमा सबैभन्दा लामो भित्तेचित्र निर्माण गर्ने श्रेय पनि उनलाई जान्छ।
