सहरसा, ११ नोभेम्बर (हि.स.)। कोसी प्रमण्डलीय मुख्यालय सहरसाको महिषी प्रखण्डअन्तर्गत कन्दाहा गाउँमा अवस्थित सूर्य मन्दिर ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। यस गाउँको प्राचीन नाम कञ्चनपुर एवं सुजालगढ रहेको बताइन्छ। यस मन्दिरको निर्माण १४औँ शताब्दीमा मिथिलाको ओइनवार वंशका राजा हरिसिंह देवको शासनकालमा गरिएको मानिन्छ। त्यस्तै, पौराणिक मान्यताअनुसार द्वापर युगमा भगवान् श्रीकृष्णका पुत्र साम्बले यसको स्थापना गरेका थिए।

मन्दिरमा स्थापित कालो ढुङ्गाबाट निर्मित दुर्लभ एवं कलात्मक सूर्य प्रतिमा यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो। प्रतिमामा सूर्यदेवका साथै उनकी पत्नीहरू संज्ञा एवं छाया, सात घोडा र चौध लगाम अङ्कित छन्। प्रतिमाको शिरमाथि मेष राशिको चिह्न पनि बनाइएको छ। मन्दिरको प्रवेशद्वारको चौखटमा कुँदिएको प्राचीन लिपिले यसलाई ऐतिहासिक रूपमा अझ महत्त्वपूर्ण बनाएको छ। देशका प्रमुख सूर्य मन्दिरहरूमध्ये कन्दाहाको विशेष स्थान रहेको छ।

पुरातत्त्वविद्हरूको दृष्टिमा विशेष महत्त्व

पटना पुरातत्त्व निर्देशनालयका तत्कालीन पुरातत्त्वविद् अधीक्षक फणिकान्त मिश्रले चौखटमा अङ्कित लिपिलाई दुर्लभ बताउँदै प्रतिमालाई १४औँ शताब्दीको मानेका थिए। सन् १९८५ मा मन्दिरलाई भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (एएसआई) अन्तर्गत छनोट गरिएको जानकारी पनि दिइएको थियो। पुरातत्त्वविद्हरूका अनुसार, मन्दिर र यहाँ स्थापित प्रतिमाको विस्तृत अध्ययन आवश्यक छ।

ऐतिहासिक दस्तावेजहरूका अनुसार, दरभङ्गाका राजा भवदेव सिंहले मन्दिरको जीर्णोद्धार गराएका थिए। मान्यताअनुसार रोगबाट मुक्त भएपछि उनले मन्दिरको पुनर्निर्माण गराएका थिए र पण्डित बेचु झालाई पुजारी नियुक्त गरेका थिए। वर्तमानमा उनको सातौँ पुस्ताका पण्डित बाबूकान्त झाले मन्दिरमा पूजाआजा गरिरहेका छन्।

पौराणिक इनार र छठ पर्वको सम्बन्ध

मन्दिर परिसरमा रहेको प्राचीन इनार श्रद्धालुहरूको आस्थाको प्रमुख केन्द्र हो। स्थानीय जनविश्वासअनुसार यस इनारको पानीले स्नान तथा सेवन गर्दा छालासम्बन्धी रोग र गलगाँडजस्ता रोगमा लाभ मिल्छ। इनारको सफाइका क्रममा धेरै प्राचीन अवशेष, शिलाखण्ड र सूर्य मन्त्र अङ्कित सामग्रीहरू भेटिएका थिए। यही इनारबाट छठी मैयाको स्वरूप मानिने माता षष्ठीको प्रतिमा पनि प्राप्त भएको बताइन्छ। छठ पर्वको खरना दिन माता षष्ठीको पूजा र त्यसपछि सूर्य उपासनाको परम्परा यस मन्दिरको धार्मिक विशेषता हो।

राजकीय सूर्य महोत्सवको पहल अलपत्र

कन्दाहा सूर्य मन्दिरलाई पर्यटन एवं धार्मिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने दिशामा जून २०२६ मा सहरसा जिल्ला प्रशासनले बिहार सरकारको कला तथा संस्कृति विभागलाई राज्यस्तरीय छठ महापर्व एवं राजकीय कन्दाहा सूर्य महोत्सव आयोजना गर्न प्रस्ताव पठाएको थियो। यद्यपि, सरकारका तर्फबाट उक्त प्रस्तावमाथि अहिलेसम्म थप कारबाही नभएकाले यस वर्ष पनि यहाँ राज्यस्तरीय छठ महापर्व एवं राजकीय सूर्य महोत्सव आयोजना हुन सकेन।

के भन्छन् अधिकारी?

महिषी प्रखण्डका बीडीओ भरत कुमार सिंहका अनुसार क्षेत्रका स्वच्छताग्राहीमार्फत पोखरी तथा मन्दिरको सरसफाई गराइँदै छ। महोत्सव आयोजनाका लागि भने अहिलेसम्म कुनै आदेश प्राप्त भएको छैन।

हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल