भागलपुर, २० सेप्टेम्बर (हि.स.)। आफ्नो रेशम र उर्वर माटोका लागि विश्वभर प्रसिद्ध भागलपुर अब अर्को विश्वव्यापी गौरवको केन्द्र बनेको छ। संकटग्रस्त प्रजातिको ग्रेटर एडजुटेन्ट स्टोर्क, जसलाई स्थानीय भाषामा ‘ठूलो गरुड’ वा ‘हरगिला’ भनिन्छ, का लागि भागलपुरको नवगछिया अनुमण्डलअन्तर्गत पर्ने कदवा दियारा क्षेत्र अत्यन्त महत्वपूर्ण र सुरक्षित आश्रयस्थलका रूपमा देखा परेको छ।
पूरै विश्वमा औँलामा गन्न सकिने यी दुर्लभ चराहरूको विश्वव्यापी जनसंख्याको ठूलो हिस्सा अहिले यही क्षेत्रमा रहेको छ। तथ्यांकअनुसार, विश्वभरको कुल जनसंख्यामध्ये ७०० भन्दा बढी गरुड पक्षी एक्लै कदवा दियारा क्षेत्रमा बसिरहेका छन्। भागलपुर यस प्रजातिका लागि पूरै एसियाको एकमात्र संरक्षण केन्द्र र असमपछि भारतको दोस्रो ठूलो प्रजननस्थल बनेको छ।
सामान्यतया चराहरूले खेतमा लगाइएका बालीलाई नोक्सान पुर्याउँछन् भन्ने मानिन्छ, तर कदवा दियारामा कथा एकदमै उल्टो छ। यहाँका स्थानीय किसानले यी विशाल चराहरूलाई कृषिमा आफ्ना सबैभन्दा आवश्यक र विश्वासिला साथीका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। यी गरुड खेतका लागि प्राकृतिक रक्षकको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।
खेतमा बाली नष्ट गर्ने हानिकारक कीरा र मुसालाई गरुडले आफ्नो आहार बनाउँछन्। यसको सबैभन्दा ठूलो लाभ स्थानीय मकै उत्पादक किसानलाई भएको छ। किसानहरुका अनुसार, पहिले उनीहरूले आफ्नो मकैको बालीलाई कीराबाट जोगाउन प्रत्येक सात दिनमा महँगा र हानिकारक रासायनिक कीटनाशक छर्कनुपर्थ्यो। तर, जबदेखि खेतमा गरुडको बासस्थान बढेको छ, तबदेखि कीटनाशक छर्कने आवश्यकता पूर्णरूपमा समाप्त भएको छ। यो पर्यावरणका साथै किसानको खल्तीका लागि पनि ठूलो राहत हो।
स्थानीय बासिन्दा प्रिन्स यादवले यी चराहरूको इतिहासबारे जानकारी दिँदै भने, यी पक्षी यहाँ धेरै वर्षदेखि बस्दै आएका छन्। प्रारम्भिक समयमा उनीहरूले केवल दुईवटा पीपलका रूखमा गुँड बनाउन शुरु गरेका थिए, तर २००६ पछि ग्रामीणको सहयोगका कारण उनीहरूको जनसंख्यामा अप्रत्याशित वृद्धि दर्ता गरिएको छ।
कदवा दियाराका मानिसहरूले गरुडलाई केवल एउटा पक्षीका रूपमा मात्र मान्दैनन्, तर उनीहरूको देवताका रूपमा पूजा गर्छन्। गरुड मुख्य रूपमा माछा खान रुचाउँछन् र दलदली तथा जलीय क्षेत्रमा सक्रिय रहन्छन्। पर्यावरणलाई सफा राख्नमा पनि उनीहरूको भूमिका अतुलनीय छ। यसबाहेक, यहाँ एउटा रोचक लोकमान्यता पनि छ। केही ग्रामीणको दृढ विश्वास छ कि जब गरुडले आफ्ना विशाल पखेटा फडफडाउँछन्, त्यसबाट उत्पन्न हुने हावामा औषधीय गुण हुन्छ, जसले रोगहरूलाई टाढा राख्छ।
संरक्षणप्रति ग्रामीणको समर्पण यस्तो छ कि प्रजनन अवधिका क्रममा कुनै चल्ला दुर्घटनावश रूखबाट तल खस्यो भने ग्रामीण तुरुन्त सक्रिय हुन्छन्। उनीहरूले न केवल त्यसलाई बचाउँछन्, तर वन विभाग र विशेषज्ञको निगरानीमा त्यो ठूलो नभएसम्म पूर्ण सुरक्षा सुनिश्चित गर्छन्।
यस सम्बन्धमा क्षेत्रका चर्चित पर्यावरणविद् एवं पक्षीविद् दीपक कुमार ‘झुन्नू’ ले भने, “कदवा, नवगछियाका ठूलो गरुड (हरगिला) केवल एउटा दुर्लभ पक्षी होइन, तर हाम्रो गंगा तटीय जैव-विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको पहिचान हुन्। यिनीहरूको संरक्षणका लागि केवल सरकारी प्रयास पर्याप्त हुने छैन। गुँड र प्रजननस्थलको नियमित निगरानीसँगै स्थानीय ग्रामीण, महिला, युवा र विद्यालयको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।”
उनले जोड दिँदै भने, कदवामा ठूलो गरुड संरक्षणलाई एउटा स्थायी जनअभियानको रूप दिनुपर्छ, ताकि यो सम्पूर्ण क्षेत्र देश र विश्वमा हरगिला संरक्षणको सबैभन्दा बलियो उदाहरणका रूपमा स्थापित हुन सकोस्। निश्चित रूपमा, कदवा दियाराको यो गाथा मानिस र वन्यजन्तुबीच सहअस्तित्वको यस्तो उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसबाट विश्वभरका संरक्षणकर्मीले सिक्न सक्छन्।
हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल
