कहिल्यै उपचारको प्रमुख केन्द्र रहेको यो अस्पतालमा अहिले किशोर न्यायालय सञ्चालन, मर्मतसम्भारको अभावमा भवनका धेरै भाग जीर्ण बन्दै
बलरामपुर, २४ सेप्टेम्बर (हि.स.)। छत्तीसगढको बलरामपुर जिल्लाको रामानुजगञ्ज शहरको पहिचान केवल कन्हर नदी, मन्दिरहरू र सीमावर्ती बजारबाट मात्र छैन। शहरभित्र आज पनि यस्ता धेरै ऐतिहासिक धरोहरहरू रहेका छन्, जसले यसको पुरानो इतिहासको कथा बताउँछन्। यिनैमध्ये एउटा सन् १९३४ मा निर्माण गरिएको पुरानो अस्पताल भवन हो। करिब ९२ वर्ष पुरानो यो भवन आज पनि मजबुत रूपमा उभिएको छ। यद्यपि मर्मतसम्भारको अभावमा अहिले यसको धेरै भागमा मर्मतको आवश्यकता देखिएको छ।
रामानुजगञ्ज बसाउने श्रेय तत्कालीन सरगुजा राज्यका महाराजा रामानुज शरण सिंहदेवलाई दिइन्छ। बताइएअनुसार, पहिले यो क्षेत्र बोहला नामले चिनिन्थ्यो। महाराजाले यहाँ मानिसहरूलाई बसोबास गराए, बजारको विकास गराए र उहाँकै नाममा यो शहर रामानुजगञ्ज कहलियो। भारत स्वतन्त्र हुनुभन्दा १३ वर्षअघि सन् १९३४ मा उनले यहाँ अस्पताल निर्माण गराएका थिए।
अस्पताल भवनको नक्सा पण्डित चन्द्र शेखर शर्मा, राज्य इन्जिनियर, सरगुजा राज्यले तयार गरेका थिए। यसको निर्माण मेसर्स हीरालाल एन्ड ब्रदर्स, इन्जिनियर, भवन निर्माणकर्ता तथा राज्य ठेकेदार, सरगुजा राज्यले गरेको थियो। करिब ९२ वर्षपछि पनि यो भवन आफ्नो मूल स्वरूपमा अस्तित्वमा रहेको छ। हाल यही भवनमा किशोर न्यायालय सञ्चालन भइरहेको छ।
पुरानो भवन आज पनि मजबुत छ, तर समयसँगै यसमा मर्मतसम्भारको आवश्यकता बढ्दै गएको छ। वर्षायाममा भवनको छानाबाट धेरै ठाउँमा पानी चुहिने गर्छ। यस्तो अवस्थामा स्थानीय बासिन्दाहरूको भनाइ छ कि समयमै यसको मर्मत तथा संरक्षण गरिएमा यो ऐतिहासिक भवन आगामी लामो समयसम्म प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ।
नगरका ज्येष्ठ बासिन्दा सुभाष जायसवाल बताउँछन्, रामानुजगञ्जमा आधुनिक सुविधाहरू नभएको समयमा यहाँ अस्पताल सञ्चालन हुने गर्दथ्यो। उनका अनुसार, महाराजा रामानुज शरण सिंहदेवले सन् १९३४ मा अस्पताल निर्माण गराएका थिए। अस्पतालमा राम्रा चिकित्सकहरूले सेवा दिने गर्थे र बिरामीहरूलाई बस्ने व्यवस्था पनि थियो। उनका अनुसार, भारत स्वतन्त्र हुनुअघि नै रामानुजगञ्जले अस्पतालजस्तो सुविधा पाउनु त्यतिबेलाका लागि ठूलो कुरा थियो।
सुभाष जायसवाल बताउँछन्, अस्पतालको अगाडि महारानी बृजेश्वरी उच्च विद्यालय थियो। उनले यही विद्यालयमा दोस्रो कक्षादेखि म्याट्रिकसम्म अध्ययन गरेका थिए। उनका अनुसार, त्यतिबेला रामानुजगञ्ज थाना, अस्पताल र विद्यालय यस क्षेत्रका प्रमुख भवनहरू थिए। आज पुरानो विद्यालय भवनको स्थानमा नयाँ विद्यालय निर्माण भइसकेको छ, तर अस्पतालको पुरानो भवन अझै अस्तित्वमा छ।
मन्दिरहरूसँग पनि जोडिएको छ इतिहास
सुभाष जायसवालका अनुसार, महाराजा रामानुज शरण सिंहदेव धार्मिक प्रवृत्तिका थिए। उनले रामानुजगञ्जमा माता महामाया मन्दिर र राम मन्दिरको स्थापना पनि गराएका थिए। दुवै मन्दिर कन्हर नदीको किनारनजिक आज पनि मानिसहरूको आस्थाका प्रमुख केन्द्र रहेका छन्। यसरी अस्पतालसँगै शहरका मन्दिर र अन्य पुराना भवनहरू पनि रामानुजगञ्जको प्रारम्भिक इतिहाससँग जोडिएका छन्।
निर्माण गर्ने परिवारको पनि आफ्नै कथा
पुरानो अस्पतालको निर्माणसँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण जानकारी चौधरी हीरालालको परिवारबाट प्राप्त हुन्छ। चौधरी हीरालालका कान्छा भाइका नाति दिनेश गुप्ता बताउँछन्, पुरानो अस्पतालको निर्माण उनका हजुरबुबाको फर्म हीरालाल एन्ड ब्रदर्सले गरेको थियो। उनका अनुसार, रामानुजगञ्जको पुरानो थाना भवन पनि यही फर्मले निर्माण गरेको थियो र दुवै भवनको निर्माण करिब सन् १९३४ छेउछाउ भएको थियो।
दिनेश गुप्ताका अनुसार, उनका हजुरबुबा चौधरी हीरालाल सरगुजा राज्यका राज्य ठेकेदार थिए। परिवारमा चार भाई थिए। सबैभन्दा जेठा चौधरी हीरालाल, दोस्रो चौधरी जवाहरलाल, तेस्रो मोतीलाल र सबैभन्दा कान्छा चौधरी मोहरलाल थिए। मोतीलाल सरगुजा राज्यका कोषाध्यक्ष तथा चौधरी मोहरलाल राज्यका तहसीलदार थिए।
आज जब धेरै नयाँ भवनहरू निर्माण भएको केही वर्षमै मर्मतको आवश्यकता पर्न थाल्छ, त्यस्तो अवस्थामा करिब ९२ वर्ष पुरानो यो भवन आफैँमा पुरानो समयको निर्माण प्रविधि र मजबुतीको उदाहरण हो। स्थानीय बासिन्दाहरूको माग छ कि प्रशासनले यस भवनलाई केवल सरकारी भवनका रूपमा नहेरी रामानुजगञ्जको इतिहाससँग जोडिएको धरोहरका रूपमा संरक्षण गरोस्। समयमै मर्मत र उचित मर्मतसम्भारबाट यस विरासतलाई आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल
