-वीएचपी केन्द्रिय सहमहासचिव कोटेश्वर शर्मासँगको विशेष अन्तर्वार्ता

डा. मयंक चतुर्वेदीभोपाल, २८ सेप्टेम्बर (हि.स.)। विश्व हिन्दू परिषद (वीएचपी) ले हिन्दू मन्दिरहरूको प्रबन्धनमा सरकारी नियन्त्रणको विरोध गरेको छ र मन्दिरहरूले प्राप्त गर्ने भेटी र अन्य आम्दानीलाई सरकारी राजस्वको रूपमा हेर्नु अनुचित भएको बताएको छ। वीएचपीले मन्दिरको राजस्वको प्रत्येक पैसा सनातन धर्म र समाजको उत्थान, जस्तै गुरुकुल, वेद विद्यालय, गाई गोठ, अस्पताल र गरिबहरूको सेवामा प्रयोग गरिनुपर्ने बताएको छ। वीएचपीले यस उद्देश्यका लागि कानुनी लडाई पनि लड्ने बताएको छ।

भोपाल भ्रमणको क्रममा वीएचपीका केन्द्रिय संयुक्त महासचिव कोटेश्वर शर्माले हिन्दुस्थान समाचारसँगको एक विशेष अन्तर्वार्तामा मन्दिरहरूमा सरकारी नियन्त्रणदेखि धर्म परिवर्तन विरोधी कानून, आदिवासी क्षेत्रहरूमा घर वापसी, जातीय भेदभाव, पुजारी प्रशिक्षण, बाल संस्कार केन्द्र, गोत्र र वंश संरक्षण, र तीर्थयात्रा र पर्यटन बीचको भिन्नता जस्ता मुद्दाहरूमा वीएचपीको अडानलाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरे।

संगठनको प्राथमिकताहरूको बारेमा छलफल गर्दै वीएचपीका केन्द्रिय संयुक्त महासचिवले भने, संगठनको ध्यान हिन्दू समाजको संगठन, सामाजिक सद्भाव, अनुष्ठान र धार्मिक स्थलहरूको स्वायत्ततासँग सम्बन्धित मुद्दाहरूमा केन्द्रित छ। उनले भने, अशोक सिंघलजीको जन्मशताब्दी २७ सेप्टेम्बर, २०२६ मा शुरू हुँदैछ। वीएचपीले यसलाई संगठनात्मक विस्तारको वर्षको रूपमा हेर्छ र प्रत्येक ब्लक र संवेदनशील इलाकामा सत्संग मण्डलहरू विस्तार गर्ने लक्ष्यका साथ अगाडि बढिरहेको छ।

प्रश्न: वीएचपीले मन्दिरहरूको सरकारको प्रबन्धनको बारेमा निरन्तर प्रश्न उठाउँदै आएको छ। तमिलनाडु सरकारको तथ्याङ्क अनुसार त्यहाँ हिन्दू र जैन धार्मिक संस्थाहरूको संख्या ४६,३३८ छ। यति ठूलो धार्मिक संस्थागत संरचनाको सन्दर्भमा वीएचपी कस्तो प्रकारको प्रणाली चाहन्छ?उत्तर: हाम्रो आधारभूत प्रश्न यो हो कि हिन्दू मन्दिरहरू हिन्दूहरूको आस्थाका केन्द्रहरू हुन्, सरकारी राजस्वको स्रोत होइनन्। सरकारको काम शासन गर्नु हो, मन्दिरहरूलाई धार्मिक रूपमा प्रबन्धन गर्नु होइन। हामी चाहन्छौं कि हिन्दू समाजलाई आफ्ना धार्मिक स्थलहरूको स्वतन्त्र रूपमा व्यवस्थापन गर्ने संवैधानिक अधिकार होस्। वीएचपी, सन्तहरू, कानुनी विज्ञहरू र प्रबुद्ध समाजसँग मिलेर यस विषयमा राष्ट्रव्यापी जागरूकता जगाउँदैछ र केन्द्रिय कानूनको माग गर्दैछ। तिनीहरूसँग सम्बन्धित लाखौं भक्तहरूको आस्था र धार्मिक अधिकारको प्रश्न मन्दिरहरूको संख्या भन्दा पनि ठूलो छ।

प्रश्न: मन्दिरको आम्दानीको प्रयोगको बारेमा प्रायः विवादहरू उठ्छन्। वीएचपी भन्छ कि मन्दिरको आम्दानी धार्मिक र सामाजिक कार्यको लागि प्रयोग गरिनुपर्छ। के तपाईं यसको लागि स्पष्ट मोडेल प्रस्ताव गर्नुहुन्छ?उत्तर: हाम्रो स्पष्ट विचार यो हो कि मन्दिरको आम्दानीको प्रत्येक पैसा सनातन धर्म र समाजको उत्थानमा प्रयोग गरिनुपर्छ। गुरुकुल, वेद पाठशाला, गाई गोठ, अस्पताल र गरिबहरूको सेवा जस्ता कामहरू मन्दिरहरू मार्फत गर्न सकिन्छ। यदि मन्दिरहरू समाजको आस्थाद्वारा सञ्चालित छन् भने तिनीहरूको आम्दानी समाज र धर्मको आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्नुपर्छ। हामी दुवै यस विषयमा कानुनी लडाईं लडिरहेका छौं र समाजमा चेतना जगाइरहेका छौं।

प्रश्न: धर्म परिवर्तनको मुद्दाको सन्दर्भमा तथ्याङ्कले देखाउँछ कि २०२५ सम्ममा ११ राज्यहरूमा धर्म परिवर्तनलाई नियमन गर्ने कानूनहरू थिए। यस्तो अवस्थामा वीएचपीले सम्पूर्ण देशको लागि छुट्टै केन्द्रिय कानूनको आवश्यकता किन महसुस गर्छ?उत्तर: हामी विश्वास गर्छौं कि विभिन्न राज्यहरूमा फरक कानूनहरूले परिस्थितिमा एकरूपता कायम राख्दैनन्। छल, ठगी, डर, वा प्रलोभन मार्फत धर्म परिवर्तन (धर्म परिवर्तन) रोक्न, देशभर एक समान र कडा केन्द्रिय कानून हुनुपर्छ। केही राज्यहरूले कानून बनाएका छन्, तर हाम्रो अनुभव के छ भने कानूनहरू तुलनात्मक रूपमा कमजोर भएका क्षेत्रहरूले यस्ता गतिविधिहरूको लागि ठाउँ सिर्जना गर्छन्। त्यसैले, हामी केन्द्र सरकारबाट राष्ट्रिय स्तरको कानूनको माग गर्छौं।

प्रश्न: 'घर वाप्सी' को बारेमा वीएचपीले 'मूल सनातन धर्ममा फर्कने' कुरा गर्छ। आदिवासी क्षेत्रहरूमा यो अभियानको वास्तविक प्रकृति के हो र यो कति व्यापक भएको छ?उत्तर: हाम्रो लागि, 'घर वाप्सी' को अर्थ कसैलाई दबाउ दिनु होइन। हामी विश्वास गर्छौं कि विगतमा परिस्थिति, डर वा प्रलोभनका कारण आफ्नो मौलिक परम्परा छोड्न बाध्य भएकाहरूलाई आफ्नो जरासँग पुन: जोड्ने अवसर पाउनुपर्छ। वीएचपीले आदिवासी क्षेत्रहरूमा शिक्षा, चिकित्सा सेवा र सेवा मार्फत पनि काम गरिरहेको छ। हामी विश्वास गर्छौं कि हजारौं परिवार स्वेच्छाले आफ्नो मौलिक सनातन परम्परामा फर्किएका छन्। यो अभियान सेवा, जागरण र आत्मसम्मानको भावनाका साथ अगाडि बढाइएको छ।

उत्तर: वीएचपीको घोषित एजेन्डामा सामाजिक सद्भाव र छुवाछूत उन्मूलनलाई प्रमुख स्थान दिइएको छ। एक इनार, एक मन्दिर, एक शवदाह गृह जस्ता नाराहरूलाई तल्लो तहमा कसरी व्यवहारमा उतारिँदैछ?उत्तर: नारा लगाएर मात्र सामाजिक सद्भाव प्राप्त हुने छैन। सन्त र कार्यकर्ताहरू मार्फत समाजका विभिन्न वर्गहरूबीच सम्पर्क बढाइँदैछ। सत्संग समूहहरूमा सद्भाव भोज र धार्मिक छलफलहरू आयोजना गरिन्छन्। हाम्रो प्रयास सामाजिक जीवनका मुख्य केन्द्रहरू जस्तै मन्दिर, पानीका स्रोतहरू र दाहसंस्कार स्थलहरूमा भेदभाव अन्त्य गर्ने हो। सनातन समाजमा जन्मको आधारमा कुनै भेदभाव हुनुहुँदैन।

प्रश्न: वीएचपीले पुजारी प्रशिक्षणलाई सामाजिक सद्भावसँग पनि जोडिरहेको छ। के यसको अर्थ संस्थाले परम्परागत पुजारी प्रणालीमा व्यापक परिवर्तन ल्याउने दिशामा काम गरिरहेको छ?उत्तर: हामी विश्वास गर्छौं कि पुजारी बन्नु जन्ममा मात्र नभई योग्यता र दीक्षामा पनि आधारित हुनुपर्छ। त्यसैले, प्रशिक्षण केन्द्रहरू मार्फत, हामी अनुसूचित जाति, अनुसूचित जनजाति र पिछडिएका वर्गका युवाहरूलाई वैदिक पूजा र अनुष्ठानहरूको बारेमा सिकाइरहेका छौं।उनीहरूले धर्म र संस्कार (संस्कृति) को सिद्धान्तहरूमा तालिम प्रदान गरिरहेका छन्। यसले दुई उद्देश्यहरू पूरा गर्दछ: एकातिर, यसले योग्य पुजारीहरू विकास गर्दछ, र अर्कोतिर, यसले समाजमा जातीय विभाजनलाई कम गर्दछ।

प्रश्न: वीएचपीका अनुसार, देशभर हजारौं सत्संग मण्डलहरू सक्रिय छन्। तपाईंले २०२६ लाई संगठनात्मक विस्तारको वर्षको रूपमा घोषणा गर्नुभएको छ। यो विस्तारको मापदण्ड के हुनेछ? केवल संख्या बढाउने वा सामाजिक परिणामहरू प्राप्त गर्ने?उत्तर: संख्या महत्त्वपूर्ण छ, तर हाम्रो लक्ष्य केवल संख्या बढाउने होइन। २०२६ मा हाम्रो संकल्प प्रत्येक ब्लक र कमजोर इलाकामा सत्संग मण्डलहरू पुग्ने हो। हाल, देशभर ३५,००० भन्दा बढी सत्संग मण्डलहरू सञ्चालनमा छन्। हामी यो संख्या दोब्बर बनाउने दिशामा अघि बढिरहेका छौं। सत्संगको उद्देश्य मूल्यमान्यता र सेवालाई संगठनसँग जोड्नु हो। त्यसकारण, मण्डलको सफलतालाई बैठकहरूको संख्याले मात्र मापन गर्नु हुँदैन, तर यसले समाजमा ल्याउने परिवर्तनहरूले पनि मापन गर्नुपर्छ।

प्रश्न: तपाईंको विचारमा सत्संगले लतबाट मुक्ति, परिवारमा सुधार र बालबालिकामा मूल्यमान्यताको विकास जस्ता परिणामहरू ल्याएको छ। के वीएचपीले कुनै व्यवस्थित अध्ययन वा तथ्याङ्कद्वारा यी दावीहरूलाई समर्थन गरिरहेको छ?उत्तर: हाल, हाम्रो ध्यान समाजमा प्रत्यक्ष कार्यमा केन्द्रित छ। जहाँ नियमित सत्संगहरू आयोजना गरिन्छ, हामीले लतबाट परहेज, पारिवारिक सम्बन्धमा सुधार र बालबालिकामा मूल्यमान्यतामा वृद्धि जस्ता परिवर्तनहरू देखेका छौं। हाम्रो अनुभव के छ भने सत्संगहरू धार्मिक कार्यक्रमहरूमा मात्र सीमित छैनन्। तिनीहरूले राष्ट्र, परिवार, बालबालिकाको मूल्यमान्यता र सामाजिक समस्याहरूसँग सम्बन्धित मुद्दाहरू पनि छलफल गर्छन्। भविष्यमा, यी गतिविधिहरूको प्रभावलाई अझ व्यवस्थित रूपमा दस्तावेजीकरण गर्न आवश्यक छ।

उत्तर: मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको युगमा, बालबालिकालाई संलग्न गराउनु एक प्रमुख चुनौती हो। वीएचपीले बाल संस्कार केन्द्रहरू विस्तार गर्ने बारेमा कुरा गरेको छ। यसको लक्ष्य कति व्यापक छ?उत्तर: हाम्रो प्रयास बाल संस्कार केन्द्रहरूलाई प्रत्येक जिल्ला केन्द्र र प्रमुख बस्तीमा विस्तार गर्ने हो। उद्देश्य केवल बालबालिकाहरूलाई धार्मिक विषयहरू सिकाउनु मात्र होइन। योग, देशभक्तहरूको जीवन कथा, नैतिक मूल्यमान्यता, पारिवारिक जिम्मेवारी, र सनातन परम्पराका वैज्ञानिक पक्षहरू पनि सिकाइनेछ। हामी विश्वास गर्छौं कि मूल्यहरू बाल्यकालदेखि नै सुरु हुनुपर्छ। मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको युगमा परिवार र समाजको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण भएको छ।

प्रश्न: शहरीकरणका कारण कुल, कुल देवता र वंशावली जस्ता परम्परागत ज्ञान नयाँ पुस्ताबाट हराउँदै गइरहेको छ। के वीएचपीसँग यसलाई संरक्षण गर्ने कुनै ठोस योजना छ?उत्तर: कुटुम्ब प्रबोधन मार्फत हामी परिवारहरूलाई आफ्नो वंशावली, कुल र कुल परम्पराहरू दस्तावेजीकरण गर्न प्रोत्साहित गरिरहेका छौं। शताब्दीयौंदेखि वंशावली लेख्दै आएका जग, राव र भाट जस्ता परम्परागत समुदायका दस्तावेजहरू पनि महत्त्वपूर्ण छन्। यी दस्तावेजहरूको संरक्षण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि परिवारको जरा केवल नाम र थरले मात्र चिनिँदैन। भावी पुस्ताहरूले आफ्नो पारिवारिक र सांस्कृतिक परम्पराहरू बारे सचेत हुनुपर्छ।

प्रश्न: वीएचपीले मन्दिरहरूलाई पर्यटकीय गन्तव्य र तीर्थस्थलको रूपमा विकास गर्ने बीचको आधारभूत भिन्नता के मान्दछ?उत्तर: मन्दिरहरू केवल भ्रमण गर्ने ठाउँहरू होइनन्। तिनीहरू पूजा, तपस्या र आध्यात्मिक अभ्यासका केन्द्रहरू हुन्। सुविधा र मनोरञ्जन पर्यटनको केन्द्रबिन्दु हुन सक्छ, जबकि भक्ति, संयम, अनुशासन र आत्म-रूपान्तरण तीर्थयात्राको केन्द्रबिन्दु हुन्। त्यसकारण, हामी चाहन्छौं कि पवित्र तीर्थस्थलहरूको विकास तिनीहरूको धार्मिक गरिमा अनुरूप होस्। त्यहाँ आधुनिक सुविधाहरू हुनुपर्छ, तर मन्दिरको मूल आध्यात्मिक पहिचान प्रभावित हुनुहुँदैन।

प्रश्न: काशी विश्वनाथ धाम, महाकाल लोक र विन्ध्याचल जस्ता धार्मिक कोरिडोरहरूमा वीएचपीको सकारात्मक अडान छ। के भव्यता र आध्यात्मिकता बीच सन्तुलन आवश्यक छ?उत्तर: बिल्कुल। तीर्थस्थलहरूको विकासले भक्तहरूको लागि सुविधा बढाउनु पर्छ। भव्यता आफैंमा लक्ष्य होइन। गर्भगृहको पुरातनता, मौलिक पूजा विधि, धार्मिक परम्परा र आध्यात्मिक शान्तिलाई संरक्षण गर्नुपर्छ। हाम्रो स्पष्ट विचार यो छ कि विकासले आध्यात्मिकता बढाउनु पर्छ, यसलाई दबाउनु हुँदैन।

प्रश्न: वीएचपीले २०२६ लाई अशोक सिंघलको जन्मशताब्दीको रूपमा मनाउँदैछ। के वीएचपीले यो अवसरलाई केवल सम्झनाको वर्षको रूपमा विचार गरिरहेको छ, वा संगठनको लागि नयाँ लक्ष्य तय गरिएको छ?उत्तर: यो हाम्रो लागि केवल सम्झनाको अवसर मात्र होइन। अशोक सिंघलको जीवन हिन्दू समाजको संगठन, सांस्कृतिक जागरण र हिन्दू आत्मसम्मानमा गहिरो जरा गाडेको थियो। हामी संगठनको विस्तार वर्षसँगै अगाडि बढेका छौं। हाम्रो प्रयास संगठनात्मक र सांस्कृतिक गतिविधिहरू मार्फत प्रत्येक ब्लक र संवेदनशील इलाकामा पुग्ने, नयाँ पुस्तामा उनको विचार र काम फैलाउने हो।

प्रश्न: यदि हामीले मन्दिर स्वायत्तता, सामाजिक सद्भाव, सत्संग, बाल अनुष्ठान, पुजारी प्रशिक्षण र संगठनात्मक विस्तारलाई एकसाथ विचार गर्यौं भने वीएचपीको आगामी अभियानको मुख्य केन्द्र के देखिन्छ?उत्तर: मुख्य केन्द्र हिन्दू समाजको संगठन र जागरण हो। मन्दिरहरू आस्थाका केन्द्रहरू हुन्, सत्संग समाजलाई एकताबद्ध गर्ने माध्यम हो, अनुष्ठानहरूले नयाँ पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्छन्, र सामाजिक सद्भावले समाजलाई भित्रबाट बलियो बनाउँछ। हाम्रो प्रयास सेवा, अनुष्ठान, संगठन र सांस्कृतिक चेतनालाई जोड्ने हो। समाजको प्रत्येक वर्गले आफूलाई यो व्यापक सामाजिक र सांस्कृतिक धाराको एक हिस्सा ठानेमा मात्र संगठनको उद्देश्य पूरा हुनेछ।

हिन्दुस्थान समाचार / Sachin Budhauliya