- डा. मयंक चतुर्वेदी

स्वामी गोविन्द देव गिरी जी महाराजको आध्यात्मिक दृष्टिकोण, राम मन्दिर आन्दोलनसँगको उनको अनुभव, ट्रस्टको नयाँ प्रशासनिक जिम्मेवारी, वित्तीय पारदर्शिता, सीईओसँगको समन्वय, राम मन्दिरको भविष्यको भूमिका र राष्ट्र निर्माण सबै यस साक्षात्कार मार्फत प्रस्तुत गरिएको छ।

प्रश्न: श्री राम जन्मभूमि तीर्थ क्षेत्र ट्रस्टको महासचिवको रूपमा तपाईं आफ्नो नयाँ जिम्मेवारीलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?

उत्तर: मेरो लागि यो पद वा अधिकारको कुरा होइन, यो सधैं जस्तै, सेवा गर्ने अवसर हो। श्री राम जन्मभूमि ट्रस्ट लाखौं मानिसहरूको आस्थासँग जोडिएको छ। राम मन्दिरको निर्माण एक ऐतिहासिक चरण थियो, तर मन्दिरको व्यवस्थापन, यसको गरिमा, भ्रमण गर्ने भक्तहरूको लागि सुविधा र यससँग सम्बन्धित व्यापक गतिविधिहरूलाई सुव्यवस्थित गर्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। म यसलाई भगवान श्री रामको सेवा र राष्ट्रको सेवाको रूपमा हेर्छु।

प्रश्न: तपाईंले पहिले ट्रस्टको कोषाध्यक्षको रूपमा काम गर्नुभएको थियो। महासचिवको रूपमा अब तपाईंको भूमिका कसरी परिवर्तन हुनेछ?

उत्तर: कोषाध्यक्षको रूपमा मेरा जिम्मेवारीहरू मुख्यतया वित्तीय अनुशासन, स्रोतहरू र वित्तीय व्यवस्थासँग सम्बन्धित थिए। महासचिवको रूपमा मेरा जिम्मेवारीहरू फराकिलो छन्। यसमा ट्रस्टका निर्णयहरू कार्यान्वयन गर्ने, विभिन्न समितिहरू र प्रणालीहरूको समन्वय गर्ने, प्रशासनिक कार्यको निरीक्षण गर्ने र मन्दिरसँग सम्बन्धित गतिविधिहरूलाई तीव्र पार्ने समावेश छ। हामी प्रत्येक प्रणालीमा स्पष्टता, अनुशासन र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न प्रयासरत रहनेछौं।

प्रश्न: पहिलो पटक ट्रस्टले पूर्व एयर मार्शल जितेन्द्र मिश्रलाई सीईओ नियुक्त गरेर व्यावसायिक प्रशासनिक प्रणालीलाई बलियो बनाएको छ। तपाईं यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?

उत्तर: आजको समयमा यति ठूलो धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रको सञ्चालन अत्यन्त जटिल छ। धार्मिक समुदायका धेरै पक्षहरू छन्, जसमा भक्तजनहरूको संख्या, सुरक्षा, प्राविधिक प्रणालीहरू, वित्तीय व्यवस्थापन, सुविधाहरू र प्रशासनिक प्रक्रियाहरू समावेश छन्। त्यसैले, आध्यात्मिक दृष्टिकोण र आधुनिक प्रशासनिक दक्षताको समन्वय आवश्यक छ। प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) को नियुक्ति यस दिशामा एक महत्त्वपूर्ण कदम हो। हामी सबैले आ-आफ्नो जिम्मेवारीहरू मार्फत एउटै उद्देश्य पूरा गर्नेछौं।

प्रश्न: के धार्मिक संस्थामा आधुनिक व्यवस्थापन र व्यावसायिक प्रशासन आवश्यक छ?

उत्तर: अवश्य पनि। भारतीय परम्परामा, धर्म र व्यवस्था कहिल्यै एकअर्कासँग बाझिएनन्। रामराज्यको दृष्टिकोणमा पनि, सुशासन, अनुशासन, जनकल्याण र जवाफदेहिता प्रमुख तत्वहरू हुन्। यदि आधुनिक प्रविधि र व्यवस्थापन उपकरणहरू मन्दिर सेवा, भक्तहरूको सुविधा र पारदर्शिताको लागि प्रयोग गरिन्छ भने यो हाम्रो परम्परा अनुरूप छ।

प्रश्न: जुलाई २०२६ मा भेटी चोरीको वरिपरि भएको विवाद पछि ट्रस्टको वित्तीय र प्रशासनिक प्रणालीको बारेमा प्रश्नहरू उठाइयो। यो सम्पूर्ण घटनालाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ?

उत्तर: जहाँ ठूलो संख्यामा भक्तहरू आउँछन् र ठूलो मात्रामा दान र भेटीहरू प्राप्त हुन्छन्, त्यहाँ प्रणालीमा कडा अनुशासन र पारदर्शिता आवश्यक छ। यदि कुनै कमजोरीहरू पहिचान भएमा तिनीहरूलाई सच्याउनुपर्छ। तथ्य बिना कसैको मनसायमाथि प्रश्न उठाउनु उचित छैन, तर प्रणालीको कमजोरीहरूलाई सम्बोधन गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो। हाम्रो लक्ष्य यस्तो प्रणाली सिर्जना गर्नु हुनुपर्छ जहाँ प्रत्येक प्रक्रिया स्पष्ट, नियन्त्रित र जवाफदेही होस्।

प्रश्न: के नयाँ प्रशासनिक प्रणालीमा वित्तीय पारदर्शिता अझ बलियो हुनेछ?

उत्तर: कुनै पनि सार्वजनिक धार्मिक संस्थाको लागि पारदर्शिता महत्त्वपूर्ण छ। लाखौं मानिसहरूको भावना श्री राम जन्मभूमि तीर्थ क्षेत्रसँग जोडिएको छ। त्यसैले, कोषको सही उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिएको, प्रत्येक प्रक्रिया व्यवस्थित भएको र संस्थागत स्तरमा जवाफदेहिता कायम राखिएको सुनिश्चित गर्नु हाम्रो प्राथमिकता हुनेछ।

उत्तर: धार्मिक शास्त्रहरूको अध्ययन र प्रवचन तपाईंको जीवनको धेरै प्रारम्भिक चरणमा शुरु भएको थियो। १७ वर्षको उमेरमा आफ्नो पहिलो कथा सुनाउनेदेखि आज राम मन्दिर ट्रस्टको जिम्मेवारी सम्हाल्नेसम्मको तपाईंको यात्रालाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ?

उत्तर: जब मैले १७ वर्षको उमेरमा पहिलो पटक भगवद्गीता र श्रीमद् भागवतमा बोल्न थालें मैले कहिल्यै कल्पना गरेको थिइनँ कि जीवनले मलाई यसरी भगवान श्री रामको सेवा गर्ने अवसर दिनेछ। मेरो लागि यो यात्रा व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, तर भारतीय ज्ञान परम्पराको शक्ति र सन्तहरूको आशीर्वादको यात्रा हो। मैले वेद, उपनिषद, रामायण, महाभारत र गीतालाई जति बुझ्ने प्रयास गरें, त्यति नै मलाई भारतीय संस्कृतिको मूल सन्देश समाज र मानवताको कल्याणसँग जोडिएको महसुस भयो।

प्रश्न: तपाईंले वेदहरूको अध्ययन र प्रचार गर्न महर्षि वेदव्यास प्रतिष्ठान पनि स्थापना गर्नुभयो। आजको नयाँ पुस्ताको लागि वेद र भारतीय दर्शनको सान्दर्भिकता के हो?

उत्तर: वेदहरू हाम्रा लागि केवल प्राचीन (प्राचीन, शाश्वत) ग्रन्थहरू मात्र होइनन्, वास्तवमा तिनीहरूमा जीवन, प्रकृति, समाज र चेतनाको व्यापक दृष्टिकोण छ। वर्तमान पुस्ता आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँग अगाडि बढिरहेको छ। तिनीहरूलाई तिनीहरूको जरासँग जोड्नु पनि आवश्यक छ। वेद, उपनिषद र गीताले जीवनको उद्देश्य, कर्तव्य र आत्म-अनुशासनको बारेमा अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ। त्यसैले, तिनीहरूको अध्ययन आज पनि विगतमा जत्तिकै सान्दर्भिक छ।

प्रश्न: तपाईंले राम मन्दिर आन्दोलनदेखि मन्दिर निर्माणसम्मको लामो यात्रा देख्नुभएको छ। आज जब भव्य मन्दिर दृश्यमा छ, तपाईंलाई त्यो यात्रा कसरी सम्झना छ?

उत्तर: यो यात्रा धेरै पुस्तादेखि दृढ संकल्प, संघर्ष, समर्पण र चाहनाको यात्रा हो। राम मन्दिरको निर्माण अनगिन्ती मानिसहरूको भावनाको परिणाम हो जसले यसलाई आफ्नो जीवनमा प्रतिबद्धता बनाए।

त्यसकारण, मन्दिरको पछाडिको भावना यसको भव्यता भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ। हामीले यो सम्झनु पर्छ कि यदि रामको मन्दिर बनाइएको छ भने, रामको आदर्श हाम्रो जीवनमा पनि स्थापित हुनुपर्छ।

प्रश्न: २२ जनवरी, २०२४ मा राम लल्लाको अभिषेकपछि प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले तपाईंको हातबाट प्रसाद ग्रहण गरेर आफ्नो ११ दिने उपवास समाप्त गर्नुभयो। तपाईंलाई त्यो क्षण कसरी सम्झनुहुन्छ?

उत्तर: यो एकदमै भावनात्मक र ऐतिहासिक क्षण थियो। अभिषेक अघि प्रधानमन्त्रीले ११ दिने उपवास र अनुशासन कसरी पालना गर्नुभयो भन्ने कुराले यस घटनाप्रतिको उनको समर्पण झल्काउँछ। जब उनले प्रसाद ग्रहण गरेर आफ्नो उपवास समाप्त गरे, मलाई लाग्यो कि यो केवल एक व्यक्तिको क्षण होइन, तर लाखौं राम भक्तहरूको आस्थाको क्षण हो।

प्रश्न: के तपाईंलाई लाग्छ कि राम मन्दिरले अयोध्याभन्दा बाहिर भारतको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा प्रभाव पार्नेछ?

उत्तर: वास्तवमा, तपाईंको प्रश्न आफैंमा अनुपयुक्त छ। शताब्दीयौंदेखि भगवान श्री रामको प्रभाव अयोध्याको सीमाना पार गर्दै भारत मात्र नभई विश्वभरका धेरै देशहरूमा, वास्तवमा, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा एक वा अर्को रूपमा फैलिएको छ। श्री राम भारतीय समाजको नैतिक र सांस्कृतिक जीवनको आदर्श हुनुहुन्छ। राम मन्दिर एक यस्तो केन्द्र बन्दै गइरहेको छ जहाँबाट सेवा, मूल्यमान्यता, संस्कृति, शिक्षा र समाजप्रतिको जिम्मेवारीको भावनाले निरन्तर ऊर्जा प्राप्त गरिरहन्छ। रामका आदर्शहरू हाम्रो आचरणमा प्रतिबिम्बित हुनेछन्, यो सन्त समाजको प्रयास हो।

प्रश्न: अयोध्यामा हरेक दिन ठूलो संख्यामा भक्तहरू आइपुगिरहेका छन्। भविष्यमा सबैभन्दा ठूलो प्रशासनिक चुनौती के हुनेछ?

उत्तर: भक्तहरूको बढ्दो संख्याले निस्सन्देह धेरै जिम्मेवारीहरू ल्याउँछ। दर्शन प्रणाली, सुरक्षा, सरसफाइ, यातायात, आवास, प्रसाद, चिकित्सा सेवा, र अन्य सुविधाहरूमा निरन्तर सुधार गरिनुपर्छ। यसबाहेक, मन्दिरको आध्यात्मिक गरिमा र अयोध्याको सांस्कृतिक पहिचानलाई अक्षुण्ण र सुरक्षित राख्नु पनि एउटा कार्य हो। हाम्रो प्रयास भक्तहरूलाई सुविधा र आध्यात्मिक अनुभव दुवै प्रदान गर्ने प्रणाली सिर्जना गर्नु हो।

प्रश्न: के राम मन्दिरलाई विश्वको प्रमुख आध्यात्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रको रूपमा विकास गर्ने कुनै व्यापक दृष्टिकोण छ?

उत्तर: मैले भनेझैं भगवान श्री राम भारतको सिमानामा सीमित छैनन्, उहाँ विष्णु हुनुहुन्छ, ब्रह्माण्डको प्रत्येक कणमा व्याप्त हुनुहुन्छ। यसबाहेक, रामायण र रामकथाको परम्परा विश्वका धेरै देशहरूमा अवस्थित छ। अयोध्यालाई यस्तो केन्द्र बनाउनुपर्छ जहाँ विश्वले भारतको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोण बुझ्न सकोस्। यसका लागि, मन्दिरसँगै ज्ञान, अनुसन्धान, संस्कृति, भारतीय भाषाहरू र रामायणको विश्वव्यापी परम्परालाई अगाडि ल्याउनु आवश्यक छ।

प्रश्न. तपाईंका अनुसार रामराज्यको आधुनिक अर्थ के हो?

उत्तर: रामराज्यको अर्थ कुनै विशेष राजनीतिक प्रणालीमा सीमित गर्नु उपयुक्त हुनेछैन। रामराज्यको मूल सार शासनमा न्याय, समाजमा विश्वास, व्यक्तिमा कर्तव्यको भावना र कमजोरहरूको कल्याणको लागि चिन्ता हो। शक्तिको केन्द्रमा रहँदा पनि, राम आफैंले जन कल्याणलाई सर्वोच्च मान्थे। संत तुलसीदासको शब्दमा, अरूलाई सहयोग गर्नु भन्दा ठूलो धर्म छैन, र अरूलाई पीडा दिनु भन्दा ठूलो पाप छैन। आज, यदि हामी रामराज्यको कुरा गर्छौं भने, हामीले यी मूल्यहरूलाई हाम्रो सार्वजनिक र व्यक्तिगत जीवनमा समावेश गर्नुपर्छ। रामराज्यमा जहाँ कुनै भौतिक, दिव्य, वा भौतिक पीडा हुँदैन, त्यहाँ कुनै व्यवसाय हुँदैन। सबै मानिसहरू एकअर्कालाई माया गर्छन् र आफ्नो धर्म पालन गर्छन्, र शास्त्रका सिद्धान्तहरू देखिन्छन्।

हामीलाई यस्तो समाज चाहिन्छ जहाँ धर्मका चार पाइला संसारमा पूरा हुन्छन्, र सपनामा पनि कुनै पाप हुँदैन। रामको भक्तिमा समर्पित पुरुष र महिलाहरू परम मुक्ति प्राप्त गर्न योग्य छन्। अर्थात्, धर्म यसको चार पाइला (सत्य, पवित्रता, दया र दान) मार्फत संसारमा पूरा भइरहेको छ, र सपनामा पनि कुनै पाप छैन। पुरुष र महिला दुवै रामको भक्तिमा समर्पित छन्, र सबै परम मुक्ति (मोक्ष) को योग्य छन्। श्री रामको शासनकालमा वर्णन गरिएझैं, छोटो मृत्युमा कुनै पीडा छैन। सबै सुन्दर छन्, सबै रूखहरू जस्तै छन्। कोही पनि गरिब, दुखी वा असहाय छैन। कोही पनि मूर्ख वा असल आचरणको अभावमा छैनन्। सबै घमण्डरहित र धर्मप्रति समर्पित छन्। पुरुष र महिला चलाख छन्, सबै सद्गुणी छन्। सबै सद्गुणी, विद्वान र ज्ञानी छन्। सबै कृतज्ञ छन्, र कोही पनि छली छैनन्।

अर्थात्, कोही पनि सानै उमेरमा मर्दैनन्, न त कसैलाई कुनै पीडा हुन्छ। सबैको शरीर सुन्दर र स्वस्थ छ। कोही पनि गरिब, दुखी वा गरिब छैन। कोही पनि मूर्ख छैन, वा शुभ गुणहरूको अभावमा छैन। सबै घमण्डरहित, धर्मप्रति समर्पित र सदाचारी छन्। पुरुष र महिला चतुर र गुणले भरिएका छन्। सबै विद्वान छन्, गुणहरूको सम्मान गर्छन्, र ज्ञानी छन्। सबै कृतज्ञ छन् (अरूले गरेको उपकारलाई स्वीकार गर्छन्) र कसैमा पनि कुनै छल वा धूर्तता छैन।

वास्तवमा, आधुनिक अर्थमा र भविष्यमा जुन आफ्नै अधिकारमा आधुनिक हुनेछ, रामराज्यको अर्थ संत तुलसीदासले लेखेको रामचरितमानसमा वा वाल्मीकिले लेखेको रामायणमा वर्णन गरिएको समाज जस्तै समाजको स्थापना हुनेछ।

प्रश्न: तपाईंले त्यागको बाटो रोज्नुभयो। एक सन्तको लागि यति ठूलो प्रशासनिक जिम्मेवारी कति चुनौतीपूर्ण हुन्छ?

उत्तर: त्यागको अर्थ संसारबाट भाग्नु होइन। भारतीय परम्परामा त्यागको अर्थ व्यापक समाजप्रति समर्पण पनि हो। जब धर्म र समाजको सेवा गर्ने जिम्मेवारी आउँछ त्यसबाट टाढा हुनु त्यागको भावना होइन। यो एउटा चुनौती हो, तर चुनौतीभन्दा बढी, यो सेवाको अवसर हो। यस सन्दर्भमा, तपाईंले उत्कृष्ट उदाहरणहरूको लागि आदि शंकराचार्यको जीवनको अध्ययन पनि गर्न सक्नुहुन्छ।

प्रश्न: आजका युवाहरूको लागि तपाईंको सबैभन्दा ठूलो सन्देश के हो?

उत्तर: युवाहरूले आफ्नो आधुनिक शिक्षा, विज्ञान र प्रविधिमा अगाडि बढ्नु पर्छ, तर आफ्नो सांस्कृतिक मूल्यमान्यता पनि कायम राख्नु पर्छ। आफ्नो जरासँग जोडिएर बस्नुहोस्। गीताले हामीलाई कर्म, अनुशासन र आत्मविश्वासको सन्देश सिकाउँछ। यदि युवाहरूले आफ्नो जीवनमा ज्ञान, चरित्र, कडा परिश्रम र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीलाई समावेश गरे भने भारतको शक्ति धेरै गुणा बढ्नेछ। त्यसपछि, भारतको अर्थ वसुधैव कुटुम्बकम हो, भारतको अर्थ सर्वे भवन्तु सुखिनः हो, भारतको अर्थ शान्ति, सहअस्तित्व र सद्भाव हो। भारतको अर्थ अहिंसा परमो धर्मः हो, भारतको अर्थ करुणामा शक्ति र शक्तिमा संयम हो। भारतको अर्थ ज्ञान, विज्ञान र मानव कल्याण हो। भारतको अर्थ प्रकृतिसँग सन्तुलित जीवन हो। भारतको अर्थ विविधतामा एकता हो। भारतको अर्थ संस्कृति र विचारको स्वतन्त्रताको सम्मान हो। भारतको अर्थ चरैवेती-चरैवेती हो- निरन्तर अगाडि बढ्ने संकल्प। भारतको अर्थ आफ्नो जरासँग जोडिएर आधुनिकतातर्फ अघि बढिरहेको राष्ट्र हो। भारतको अर्थ सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय हो, र भारतको अर्थ सम्पूर्ण मानवतालाई आफ्नो परिवार मान्ने शाश्वत चेतना हो।

प्रश्न: राम मन्दिर निर्माणपछि तपाईंको अर्को ठूलो लक्ष्य के हो?

उत्तर: मन्दिरको निर्माण एउटा ठूलो उपलब्धि हो, तर यात्रा यहीं समाप्त हुँदैन। मन्दिर एक जीवन्त आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक केन्द्र हो। निरन्तरता भक्तहरूका लागि उत्कृष्ट सुविधाहरू प्रदान गर्नु, भारतीय ज्ञान परम्पराको संरक्षण गर्नु, सेवा गतिविधिहरू विस्तार गर्नु र रामको आदर्शलाई समाजको जीवनसँग जोडेर ठूलो जिम्मेवारी वहन गर्नुमा निहित छ। तपाईंको लक्ष्यको बारेमा भगवानले हामीलाई जहाँ ल्याउनुभएको छ त्यहाँ ल्याउनुभएको छ र उहाँले हामीलाई जहाँ लैजानुहुन्छ त्यहाँ लैजान जारी राख्नुहुनेछ। हामी भगवानका सेवक हौं। भगवानले यस शरीरलाई जे चाहिन्छ त्यो पूरा गरिरहनुहोस्।

प्रश्न: अन्तमा, महासचिवको रूपमा तपाईंको प्राथमिकताहरू के हुनेछन्?

उत्तर: मेरा प्राथमिकताहरू स्पष्ट छन्: राम मन्दिरको गरिमा, ट्रस्टको व्यवस्थापनमा अनुशासन र पारदर्शिता, भक्तहरूको लागि सुविधा, र श्री रामको आदर्श अनुसार सेवा। राम मन्दिर लाखौं मानिसहरूको आस्थाको प्रतीक हो। यो आस्थाको रक्षा गर्नु हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो। मन्दिर भव्य रूपमा निर्माण गरिएको छ। अब व्यवस्थापन र सेवामा उत्कृष्टता स्थापित गर्नु हाम्रो अर्को लक्ष्य हुनुपर्छ। हाम्रो प्रयास यो सुनिश्चित गर्ने हुनेछ कि अयोध्या आउने प्रत्येक आगन्तुक भ्रमणको सम्झना मात्र नभई भगवान श्री रामको जीवन मूल्यबाट प्रेरणा लिएर फर्कन सकून्।