मुम्बई, 08 अक्टोबर (हि.स.)। दिग्गज भारतीय अभिनेता नाना पाटेकरको बिहीबार बिहान ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। गोवास्थित आफ्नै निवासमा उनलाई गम्भीर हृदयाघात भएको थियो। त्यसपछि तत्काल अस्पताल लगिए पनि चिकित्सकहरूको अथक प्रयास र करिब ४५ मिनेटसम्म गरिएको सीपीआर प्रक्रियाका बावजुद उनलाई बचाउन सकिएन। उनको निधनको पुष्टि उनका छोरा मल्हार पाटेकरले गरेका छन्।

मुम्बईको चलचित्र क्षेत्रमा धेरै कलाकार आए र आफ्नो पहिचान बनाए, तर केही कलाकार यस्ता रहे, जसको अभिनयले पर्दामा पात्रहरूलाई जीवन्त बनायो। नाना पाटेकर पनि यस्तै चुनिएका अभिनेतामध्ये एक थिए। उनको वास्तविक नाम विश्वनाथ दिनकर पाटेकर थियो। १ जनवरी, १९५१ मा महाराष्ट्रको मुरुड-जञ्जिरामा जन्मिएका नाना पाटेकरले अभिनय क्षेत्रमा आफ्नो अलग र अत्यन्त प्रभावशाली पहिचान बनाए। उनी अभिनेताका साथै लेखक, निर्देशक तथा समाजसेवीका रूपमा पनि सक्रिय रहे।

नाना पाटेकरको जन्म एक मराठी परिवारमा भएको थियो। उनका पिता गजानन (दिनकर) पाटेकर कपडा चित्रकार तथा व्यवसायी थिए भने उनकी आमा निर्मला पाटेकर गृहिणी थिइन्। नानाले मुम्बईमा अध्ययन गरे र सर जेजे इन्स्टिच्युट अफ एप्लाइड आर्टबाट व्यावसायिक कलाको शिक्षा हासिल गरे। अध्ययनकै क्रममा उनको झुकाव कला तथा अभिनयतर्फ बढ्दै गएको थियो।

चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुअघि नानाले व्यावसायिक कलाकारका रूपमा काम गरे। आर्थिक संघर्षको समयमा उनले विज्ञापन एजेन्सीमा काम गर्नुका साथै चलचित्रका पोस्टर बनाउने र अन्य सानातिना कामसमेत गरे। एक समय यस्तो पनि थियो, जब उनलाई दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न निकै संघर्ष गर्नुपर्थ्यो। पछि रंगमञ्च उनको जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। नानाले विभिन्न अवसरमा स्वयं बताउँदै आएका थिए कि रंगमञ्चले उनलाई अभिनयका सूक्ष्म पक्ष सिक्न र आफूलाई कलाकारका रूपमा बलियो बनाउन मद्दत गरेको थियो।

नाना पाटेकरले चलचित्रभन्दा पहिले रंगमञ्चमा आफ्नो पहिचान बनाए। लामो समयसम्म रंगमञ्चमा काम गरेपछि उनलाई चलचित्रमा आउने अवसर प्राप्त भयो। १९७८ को ‘गमन’ चलचित्रबाट उनले हिन्दी चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गरे। यस चलचित्रमा उनीसँग स्मिता पाटिल पनि थिइन्।

नानाका अनुसार, चलचित्रमा प्रवेश गर्न स्मिता पाटिलले पनि उनलाई प्रोत्साहित गरेकी थिइन्। त्यसपछि उनले ‘सलाम बम्बे!’ लगायतका चलचित्रमा काम गरे। यद्यपि उनलाई वास्तविक पहिचान १९८९ को ‘परिन्दा’ चलचित्रबाट प्राप्त भयो। यस चलचित्रमा उनको खतरनाक र प्रभावशाली अभिनयले दर्शक तथा समीक्षक दुवैको ध्यान आकर्षित गर्यो। यस भूमिकाका लागि उनलाई राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार तथा फिल्मफेयर पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो।

राष्ट्रिय पुरस्कारको अद्वितीय कीर्तिमान

नाना पाटेकर अभिनयका लागि तीनवटा राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार जित्ने चुनिएका अभिनेतामध्ये एक हुन्। १९९० मा ‘परिन्दा’ का लागि उनले उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरे। त्यसपछि १९९५ मा ‘क्रान्तिवीर’ का लागि उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार जिते। ‘क्रान्तिवीर’ मा प्रताप नारायण तिलकको उनको भूमिका आज पनि हिन्दी चलचित्रका स्मरणीय पात्रमध्ये गनिन्छ। १९९७ मा ‘अग्निसाक्षी’ का लागि नानाले पुनः उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरे। यसरी उनले अभिनयका तीन फरक भूमिकामार्फत राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो प्रतिभा प्रमाणित गरे।

अभिनेतादेखि निर्देशकसम्म

नाना पाटेकरले आफूलाई अभिनयमा मात्र सीमित राखेनन्। १९९१ मा उनले ‘प्रहार: द फाइनल अट्याक’ चलचित्र निर्देशन गरे। चलचित्रमा उनले अभिनय पनि गरेका थिए। सेनाको पृष्ठभूमि र देशभक्तिसँग सम्बन्धित विषयमा निर्माण गरिएको यस चलचित्रलाई उनको गम्भीर तथा यथार्थवादी शैलीका लागि प्रशंसा गरिएको थियो।

त्यसपछि उनले ‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘खामोशी: द म्युजिकल’, ‘यशवन्त’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ र ‘राजनीति’ जस्ता चलचित्रमा विभिन्न प्रकारका भूमिका निर्वाह गरे। खलनायकदेखि पुलिस अधिकारी, राजनीतिज्ञ तथा सामान्य मानिससम्म उनले लगभग हरेक प्रकारका पात्रमा आफ्नो विशेष छाप छाडे। ‘अंगार’ र ‘अपहरण’ का लागि उनलाई फिल्मफेयरको उत्कृष्ट खलनायक पुरस्कारसमेत प्राप्त भएको थियो।

हास्य भूमिकामा पनि देखाए दम

नाना पाटेकरको पहिचान केवल गम्भीर र आक्रामक भूमिकामा सीमित रहेन। २००७ को ‘वेलकम’ चलचित्रमा उदय शेट्टीको भूमिकाले उनको अभिनयको बिल्कुलै फरक रूप दर्शकसमक्ष प्रस्तुत गर्यो। संवाद बोल्ने उनको शैली, रिस र हास्यको मिश्रण दर्शकहरूले निकै रुचाए। पछि ‘वेलकम ब्याक’मा पनि उनले यही भूमिका निर्वाह गरे।

मराठी चलचित्र क्षेत्रमा पनि नानाले आफ्नो बलियो उपस्थिति दर्ज गराए। सन् २०१६ को ‘नटसम्राट’ मा गणपतराव बेलवलकरको भूमिकालाई उनको करियरकै उत्कृष्ट प्रस्तुतिमध्ये एक मानिन्छ। यस भूमिकाका लागि उनलाई फिल्मफेयर मराठीको उत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार प्राप्त भएको थियो।

पद्मश्री सम्मान

भारतीय चलचित्र क्षेत्रमा उनको योगदानलाई ध्यानमा राख्दै सरकारले २०१३ मा नाना पाटेकरलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गरेको थियो। आधिकारिक पद्म पुरस्कार अभिलेखमा उनको नाम ‘श्री विश्वनाथ दिनकर पाटेकर उर्फ नाना पाटेकर’ का रूपमा कला क्षेत्रमा दर्ज गरिएको छ।

नाना पाटेकरको जीवन संघर्ष, अनुशासन र अभिनयप्रतिको समर्पणको कथा थियो। उनले सानातिना कामबाट आफ्नो यात्रा सुरु गरे, रंगमञ्चमा आफ्नो कला निखारे र त्यसपछि हिन्दी तथा मराठी चलचित्रका सबैभन्दा प्रभावशाली अभिनेतामध्ये आफ्नो स्थान बनाए।

उनको विशेषता उनी केवल संवाद बोल्दैनथे, बरु आफ्नो आवाज, अनुहारका भाव तथा शारीरिक हाउभाउमार्फत पात्रलाई जीवन्त बनाउँथे। यही कारण नाना पाटेकरको नाम भारतीय चलचित्रका ती कलाकारमध्ये सदैव स्मरण गरिनेछ, जसले अभिनयलाई केवल पेशा नभई कलाका रूपमा बाँचे।

/ बिशाल