पटना, १३ नोभेम्बर (हि.स.)। लोकआस्था तथा सूर्य उपासनाको महापर्व छठ शुक्रबारदेखि नहाय-खाय विधिसँगै शुरु हुँदैछ। चार दिनसम्म चल्ने यस कठिन व्रत तथा अनुष्ठानलाई लिएर श्रद्धालुहरूमा उत्साह र भक्तिको वातावरण छ। यस पर्वमा भगवान् सूर्य र छठी माताको उपासना गरिन्छ। छठ पर्वको विशेषता भनेको उदाउँदो सूर्यसँगै अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि अर्घ्य अर्पण गर्नु हो। यसै कारण यस पर्वलाई प्रकृति तथा सूर्य उपासनासँग जोडिएको विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ।
नहाय-खायबाट शुरु हुन्छ पवित्रताको परम्परा
छठ पर्वको पहिलो दिन नहाय-खायको विशेष महत्त्व हुन्छ। यस दिन व्रतालुहरू बिहान स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्छन्। घरको सरसफाइ गरेपछि पूजाको तयारीमा जुट्छन्। यस दिन भोजन तयार गर्दा विशेष सावधानी अपनाइन्छ।
परम्पराअनुसार यस दिन लौका तरकारी, चनाको दाल र अरवा चामलको भात पकाइन्छ। भोजन पूर्ण सात्त्विक विधिबाट तयार गरिन्छ र सबैभन्दा पहिले व्रतालुले ग्रहण गर्छन्। त्यसपछि परिवारका अन्य सदस्यहरूले पनि प्रसादका रूपमा भोजन गर्छन्।
नहाय-खायसँगै व्रतालुहरूका लागि खानपान तथा दैनिक दिनचर्यासम्बन्धी विभिन्न नियम सुरु हुन्छन्। छठ पूजामा शुद्धताको विशेष ध्यान राखिन्छ। पूजामा प्रयोग गरिने भाँडाकुँडा, चुलो तथा अन्य सामग्री सफा राखिन्छ।
दोस्रो दिन खरना, त्यसपछि निर्जला व्रत
छठ महापर्वको दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभर उपवास बस्छन् र साँझ स्नान गरेपछि भगवान् सूर्यको पूजा गर्छन्। त्यसपछि गुडको खीर, रोटी तथा अन्य परम्परागत प्रसाद तयार गरिन्छ।
पूजापछि व्रतालुले खरनाको प्रसाद ग्रहण गर्छन् भने परिवारका अन्य सदस्यहरूबीच पनि प्रसाद वितरण गरिन्छ। खरना सम्पन्न भएपछि ३६ घण्टासम्म चल्ने कठिन निर्जला व्रत सुरु हुन्छ। यस अवधिमा व्रतालुहरूले अन्न र पानी दुवै त्याग गर्छन्। छठ पर्वको यो सबैभन्दा कठिन परम्परामध्ये एक मानिन्छ।
तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिने
छठ महापर्वको तेस्रो दिन अर्थात् षष्ठी तिथिमा साँझको अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभर निर्जला उपवास बस्छन्। साँझ परिवारका सदस्यहरू पूजाका सामग्री लिएर नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयका किनारमा बनाइएका घाटहरूमा पुग्छन्।
त्यहाँ पानीमा उभिएर व्रतालुहरूले अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन्। यस अवसरमा बाँसका सुप तथा डालामा फलफूल, ठेकुवा, नरिवल, उखु, अदुवा, बेसारलगायत परम्परागत पूजासामग्री सजाइन्छ।
घाटहरूमा छठी माताका परम्परागत गीतहरू गुञ्जिन्छन्। दीपको उज्यालो र श्रद्धालुहरूको भीडले सम्पूर्ण वातावरण भक्तिमय बन्ने गर्छ।
चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर समापन
छठ महापर्वको अन्तिम दिन अर्थात् सप्तमी तिथिमा बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। व्रतालुहरू सूर्योदय हुनुअघि नै घाटमा पुगेर भगवान् सूर्य उदाउने प्रतीक्षामा बस्छन्। सूर्यको पहिलो किरणसँगै अर्घ्य अर्पण गरिन्छ।
त्यसपछि व्रतालुहरूले पूजा सम्पन्न गरी पारण गर्छन्। यससँगै करिब ३६ घण्टासम्म चल्ने निर्जला व्रत समाप्त हुन्छ।
पटनामा नोभेम्बर १५ मा सूर्यास्तको समय साँझ करिब ५ः०१ बजी र नोभेम्बर १६ मा सूर्योदयको समय बिहान ६ः०७ बजी रहेको छ। विभिन्न सहरमा सूर्योदय र सूर्यास्तको समयमा भिन्नता हुन सक्छ।
बिहार, झारखण्ड र पूर्वी उत्तर प्रदेशका साथै देशका विभिन्न भागमा बसोबास गर्ने प्रवासी बिहारीहरूले पनि छठ पर्व उत्साहपूर्वक मनाउने गर्छन्। विभिन्न स्थानमा स्थानीयस्तरमा छठ घाटहरू सजाउने तथा सरसफाइका विशेष व्यवस्था गर्ने गरिएको छ।
हिन्दुस्थान समाचार / भवानी थामी
