

देहरादुन, १९ नोभेम्बर (हि.स.)। मध्य प्रदेशको तत्कालीन रीवा रियासतका जङ्गलहरूमा लगभग ७५ वर्षअघि समातिएको दुर्लभ सेतो बाघ ‘मोहन’को ऐतिहासिक कथा आज पनि विश्वका विभिन्न चिड़ियाखानामा रहेका सेता बाघहरूको वंशावलीसँग जोड़िएको छ। यही विरासतसँग सम्बन्धित सेतो नर बाघ ‘तेजस’लाई अब देहरादुन चिड़ियाखानामा पर्यटकहरूले अवलोकन गर्न पाउने भएका छन्। मुख्यमन्त्री पुष्कर सिंह धामीले बिहिवार उसको खोरको उद्घाटन गरे।
सेता बाघहरूको चर्चित वंशावलीको इतिहास सन् १९५१ मा मध्य प्रदेशको तत्कालीन रीवा रियासतसँग जोड़िन्छ। २७ मई १९५१ मा महाराजा मार्तण्ड सिंहले वर्तमान सीधी जिल्लाको बरगढ़ी वन क्षेत्रमा एउटा दुर्लभ सेतो बाघको बच्चा समातेका थिए। त्यसलाई गोविन्दगढ़ किल्लामा राखेर ‘मोहन’ नाम दिइएको थियो। पछि मोहन सेता बाघहरूको एउटा महत्त्वपूर्ण वंशावलीको जनक बन्यो।
मोहनको पहिलो पटक सामान्य रङकी बघिनीसँग प्रजनन गराइएको थियो, जसको नाम बेगम थियो। उनीहरूबाट जन्मिएका सन्तानमध्ये राधा पनि थिइन्। पछि मोहन र राधाको संसर्गबाट सन् १९५८ मा राजा, रानी, मोहिनी र सुकेशी नामका चार वटा सेता बाघका बच्चा जन्मिएका थिए। उनीहरूका सन्तान मार्फत सेता बाघहरूको वंशावली भारत सहित विश्वका विभिन्न देशका चिड़ियाखानासम्म पुगेको थियो।
मोहनको मृत्यु दिसम्बर १९६९ मा भए पनि उसको आनुवंशिक विरासत अगाड़ी बढ़िरह्यो।
वन मन्त्री सुबोध उनियालले सेतो बाघको आगमनले देहरादुन चिड़ियाखानाको पर्यटकीय आकर्षण बढ्ने बताए। यसका साथै वन्यजन्तुप्रति आम मानिसको रुचि र जागरूकतालाई पनि प्रोत्साहन मिल्ने उनले बताए।
देहरादुनका प्रभागीय वन अधिकारी वैभव सिंह अनुसार, सेतो बाघ तेजसलाई वन्यजन्तु आदान-प्रदान कार्यक्रम अन्तर्गत ग्वालियर स्थित गान्धी प्राणी उद्यानबाट ल्याइएको हो। यसको सट्टामा देहरादुन चिड़ियाखानाबाट ‘नील’ नामको भाले बाघलाई अर्को चिड़ियाखानामा पठाइएको छ। लगभग दुई वर्ष चार महिनाको उमेरमा देहरादुन आइपुग्दा तेजसको तौल लगभग १५० किलोग्राम थियो।
वन विभाग अनुसार, साढ़े दुई वर्षको सेतो भाले बाघ तेजसलाई मध्य प्रदेशको ग्वालियर स्थित गान्धी प्राणी उद्यानबाट वन्यजन्तु आदान-प्रदान कार्यक्रम अन्तर्गत ल्याइएको हो। विशेष उद्धार ट्रक मार्फत २८ सेप्टेम्बर २०२६ मा उसलाई सुरक्षित रूपमा देहरादुन चिड़ियाखानामा पुर्याइएको थियो।
अधिकारीहरू अनुसार, भविष्यमा पनि वन्यजन्तु आदान-प्रदान कार्यक्रम अन्तर्गत चिड़ियाखानामा अन्य प्रजातिका वन्यजन्तुहरू ल्याउने योजना रहेको छ। यसबाट यहाँ वन्यजन्तुको सङ्ख्या बढ्नुका साथै पर्यटकहरूका लागि नयाँ आकर्षणका केन्द्रहरू पनि विकास हुनेछन्।
/ बिशाल