डा. मयंक चतुर्वेदी

भारतीय पत्रकारिताको वर्तमान समयमा एकातिर सूचनाको गति अभूतपूर्व रूपमा बढेको छ भने अर्कोतिर विश्वसनीयता, वैचारिक सन्तुलन तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोणबारे गम्भीर प्रश्नहरू पनि उठिरहेका छन्। यस्तो समयमा भारतको पहिलो बहुभाषिक समाचार संस्था हिन्दुस्थान समाचार आफ्नो मूल ध्येय, राष्ट्र सर्वोपरि, भारतीय भाषाको सम्मान तथा सकारात्मक पत्रकारितालाई आत्मसात गर्दै निरन्तर अघि बढिरहेको छ।

१० अप्रेल, १९४८ मा प्रख्यात चिन्तक दादा साहेब आप्टेद्वारा स्थापित हिन्दुस्थान समाचार भारतको पहिलो बहुभाषिक समाचार संस्था हो। बङ्गाली, ओडिया, असमिया, तेलुगु, मलयालम, उर्दू, पञ्जाबी, गुजराती, हिन्दी र मराठी गरी १० भाषाबाट शुरु भएको यसको यात्रा आज अंग्रेजीसहित १५ भारतीय भाषासम्म विस्तार भइसकेको छ। सन् २००० मा श्रीकान्त जोशीद्वारा पुनर्स्थापित यस संस्थासँग आज देशका २०० भन्दा बढी समाचारपत्र, प्रसार भारतीअन्तर्गत दूरदर्शन र आकाशवाणी, विभिन्न राज्य सरकारहरू, समाचार च्यानलहरू, न्युज वेबसाइट तथा सञ्चार शिक्षण संस्थाहरू आबद्ध छन्।

सत्य, संवाद, सेवा र सहकार्यलाई मूल मन्त्र बनाएर काम गर्दै आएको यस संस्थाले समय-समयमा धेरै उतार-चढावहरू सामना गरेको भए पनि आफ्नो मूल वैचारिक दृष्टिबाट कहिल्यै विचलित भएको छैन। हालै दोस्रोपटक सर्वसम्मत रूपमा अध्यक्ष निर्वाचित भएका अरविन्द भालचन्द्र मार्डीकरले पत्रकारिताको बदलिँदो स्वरूप, प्रविधि, फेक न्युज, भारतीय भाषाहरू तथा राष्ट्रदृष्टिबारे विस्तृत रूपमा आफ्नो विचार व्यक्त गर्नुभएको छ। प्रस्तुत छन् कुराकानीका केही प्रमुख अंशहरू:

प्रश्न : तपाईं सन् २०१६ देखि हिन्दुस्थान समाचारको नेतृत्वसँग विभिन्न भूमिकामा जोडिनुभएको छ। यस लामो अनुभवले तपाईंलाई संस्थाको मूल चेतना र भविष्यबारे के सिकायो?

उत्तर : मैले सबैभन्दा ठूलो शिक्षा “संयम” को पाएको छु। पत्रकारिता निरन्तर चुनौतीहरूले भरिएको क्षेत्र हो। प्रत्येक चुनौती फरक हुन्छ र बिना पूर्वसूचना अचानक अघि आउँछ। त्यस्तो अवस्थामा धैर्य कायम राख्नु नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न जान्छ। मेरो स्पष्ट विश्वास के हो भने हिन्दुस्थान समाचार अत्यन्त बलियो वैचारिक आधारमा स्थापित भएको हो। हाम्रा पूर्वजहरूले यसलाई केवल समाचार संस्था मात्र नभई राष्ट्रचेतनाको माध्यमका रूपमा निर्माण गरेका थिए। यही कारण समय बदलियो, प्रविधि बदलियो, सञ्चार माध्यमको स्वरूप बदलियो, तर हिन्दुस्थान समाचारको मूल चेतना कहिल्यै बदलिएको छैन।

हामी “राष्ट्र सर्वोपरि” को भावनासहित अघि बढेका छौं र भविष्यमा पनि यही मार्गमा अघि बढिरहनेछौं। मलाई विश्वास छ, यही कारणले यस संस्थाको भविष्य अत्यन्त उज्ज्वल छ।

प्रश्न : डिजिटल र सामाजिक सञ्जालको यस युगमा परम्परागत समाचार संस्थाहरूका लागि विश्वसनीयता कायम राख्नु ठूलो चुनौती बनेको छ। हिन्दुस्थान समाचारले यसलाई कसरी हेर्छ?उत्तर : यदि समाचार सत्य, सन्तुलित तथा तथ्यमा आधारित छ भने विश्वसनीयताको चुनौती स्वतः समाप्त हुन्छ। आज सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्महरू सूचनालाई छिटो जनतासम्म पुर्याउने प्रभावकारी माध्यम बनेका छन्। हामी तिनलाई विरोधी होइन, सहयोगी माध्यमका रूपमा हेर्छौं। हिन्दुस्थान समाचारले नयाँ प्रविधिहरूलाई अपनाउँदै विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्महरूमा आफ्नो सशक्त उपस्थिति बनाएको छ। तर म पूर्ण विश्वासका साथ भन्न सक्छु कि आज पनि परम्परागत पत्रकारितामाथि जनताको विश्वास सबैभन्दा बढी छ। यही कारणले समाचारपत्रहरूको प्रासंगिकता कायम रहेको छ। हाम्रो मान्यता छ कि भविष्य त्यही संस्थाको हो, जसले परम्परागत विश्वसनीयता र आधुनिक प्रविधि दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउँछ।

प्रश्न : तपाईंको नेतृत्वमा संस्थाको सम्पादकीय प्राथमिकतामा कस्ता नयाँ आयामहरू देख्न पाइनेछन्?उत्तर : हाम्रो स्थापना नै भारतीयता र राष्ट्रदृष्टिलाई केन्द्रमा राखेर भएको हो। हामीले संस्कारबाट सकारात्मक सोच र राष्ट्रहितको शिक्षा पाएका छौं। त्यसैले दिशाभ्रमित हुने वा मार्ग परिवर्तन गर्ने प्रश्न नै उठ्दैन।हामी सकारात्मक पत्रकारितामा विश्वास गर्छौं। समाजलाई विभाजित गर्ने, भ्रम फैलाउने वा नकारात्मकता बढाउनेभन्दा पनि रचनात्मक विमर्शलाई महत्व दिन्छौं। भारतको सांस्कृतिक चेतना, राष्ट्रिय एकता तथा जनभावनालाई केन्द्रमा राखेर पत्रकारिता गर्नु नै हाम्रो प्राथमिकता हो।

प्रश्न : आज ‘फेक न्युज’ सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। यस्तो अवस्थामा तपाईंको एजेन्सीको तथ्य पुष्टि नीति के छ?उत्तर : यो सत्य हो कि फेक न्युजको प्रारम्भिक चरणमा धेरै ठूला सञ्चार संस्थाहरू पनि भ्रमित भएका थिए। हामीले पनि त्यसबाट सिक्यौं र आफ्नो कार्यप्रणालीमा आवश्यक सुधार गर्यौं। अहिले कुनै पनि समाचार प्रकाशन गर्नुअघि आधिकारिक स्रोत, विज्ञहरूको राय, तथ्य तथा प्रमाणहरूको गम्भीर परीक्षण गरिन्छ। हाम्रो स्पष्ट नीति हो, “सत्य समाचार, जस्ताको तस्तै।”

प्रश्न : साना शहर तथा क्षेत्रीय पत्रकारहरूलाई सशक्त बनाउन हिन्दुस्थान समाचारले के गरिरहेको छ?उत्तर : भारतको वास्तविक स्वरूप साना शहर र गाउँहरूमा बस्छ। त्यसैले क्षेत्रीय संवाददाताहरूलाई सशक्त बनाउनु हाम्रो प्राथमिकता हो। हामीले आधुनिक मोबाइल एप विकास गरेका छौं, जसको माध्यमबाट संवाददाताहरूले जहाँबाट पनि समाचार लेख्न, फोटो तुरुन्त अपलोड गर्न सक्छन्।विभिन्न भाषाका पत्रकारहरूसँग नियमित भर्चुअल संवाद पनि हुने गर्दछ। हामी प्रशिक्षण, प्राविधिक सहयोग तथा मनोबल अभिवृद्धिमा विशेष ध्यान दिन्छौं। कुनै पनि संवाददाताको राम्रो कामको प्रशंसा गर्नु हाम्रो कार्यसंस्कृतिको हिस्सा हो।

प्रश्न : कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा नयाँ प्रविधिको युगमा संस्थाले कसरी तयारी गरिरहेको छ?उत्तर : प्रविधिबाट टाढा रहेर पत्रकारिताको भविष्य निर्माण गर्न सकिँदैन। हिन्दुस्थान समाचारले पहिलेदेखि नै क्लाउड-आधारित न्युज प्रोसेसिङ सिस्टम तथा मोबाइल एप प्रयोग गरिरहेको छ। एआईलाई लिएर हाम्रो टोली निरन्तर कार्यरत छ।हालै हामीले भाषिणी प्लेटफर्मसँग साझेदारी गरेका छौं र यसको ठूलो हिस्सा हाम्रो प्रणालीसँग जोडिएको छ। भारतीय भाषाहरूको विस्तार तथा द्रुत अनुवादमा यो प्रविधि अत्यन्त उपयोगी सावित भइरहेको छ।

प्रश्न : भारतीय भाषाको पत्रकारितालाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ?उत्तर : मेरो विचारमा भारतीय भाषाहरूको भविष्य अत्यन्त उज्ज्वल छ। चुनौतीहरू अवश्य छन्, तर सम्भावनाहरू अझ धेरै छन्।भारत विविध भाषा र संस्कृतिको देश हो र यही विविधता हाम्रो शक्ति हो। हिन्दुस्थान समाचारलेको सबैभन्दा ठूलो बल भनेकै एकैसाथ १५ भारतीय भाषामा कार्य गर्नु र प्रत्येक भाषालाई समान सम्मान दिनु हो।

प्रश्न : तपाईंको अघिल्लो कार्यकालका कुन उपलब्धिले तपाईंलाई सबैभन्दा बढी सन्तुष्टि दिएको छ?उत्तर : धेरै उपलब्धिहरू छन्, जसले सन्तोष दिन्छन्, जस्तै जीएसटी दर्ता, प्रशासनिक पारदर्शिता, कार्य विभाजन, अनुशासन, आर्थिक योजना तथा समयमै सबै कानुनी प्रक्रियाहरूको पालना। तर यी सबैमध्ये सबैभन्दा ठूलो सन्तोष यस कुरामा छ कि संस्था निरन्तर आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढिरहेको छ।

प्रश्न : युवा पत्रकार तथा सञ्चार विद्यार्थीहरूका लागि तपाईंको सन्देश के छ?उत्तर : यदि कोही राम्रो पत्रकार बन्न चाहन्छ भने उसले सामान्य ज्ञान, इतिहास तथा आफ्नो भाषामा बलियो पकड बनाउनुपर्छ। केवल प्रविधिबाट मात्रै पत्रकारिता सम्भव हुँदैन। राम्रो साहित्य पढ्नुपर्छ, वरिष्ठ पत्रकार तथा प्रेरणादायी व्यक्तित्वहरूको जीवनी अध्ययन गर्नुपर्छ। सकारात्मक सोच, जागरूकता तथा निष्कलंक आचरण, यी तीन कुराले पत्रकारलाई लामो समयसम्म सम्मान दिलाउँछन्।

प्रश्न : हिन्दुस्थान समाचारलाई प्रायः विशेष वैचारिक पृष्ठभूमिसँग जोडेर हेरिन्छ। तपाईं यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?उत्तर : हामी निश्चित रूपमा एउटा विचारको प्रतिनिधित्व गर्छौं, र त्यो हो, “राष्ट्र सर्वोपरि।” तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण अन्तर बुझ्न आवश्यक छ। पक्षधर हुनु स्वाभाविक हो, तर पक्षपाती हुनु गलत हो। हामी राष्ट्रहित, सांस्कृतिक चेतना तथा सामाजिक समरसताको पक्षमा छौं, तर पूर्वाग्रहबाट ग्रसित छैनौं। हामी सबै विचारलाई स्थान दिन्छौं, तर राष्ट्रविरोधी दृष्टिकोणलाई सामान्य विमर्शको हिस्सा मान्न उचित ठान्दैनौं।

प्रश्न : आज सञ्चार माध्यमहरूमा बजार, टीआरपी तथा राजनीतिक ध्रुवीकरणको दबाउ देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा सन्तुलन कायम राख्नु कत्तिको कठिन छ?उत्तर : कठिन अवश्य छ, तर असम्भव होइन। यदि सञ्चार माध्यम बिकाउ छैन र पक्षपातबाट टाढा छ भने डराउनुपर्ने आवश्यकता हुँदैन। हामी सनसनीभन्दा सत्यलाई बढी महत्व दिन्छौं। सबैभन्दा छिटो बन्ने अन्धो दौडभन्दा टाढा रहेर हामी “News as it happens” को नीतिमा काम गर्छौं। भारतीय भाषामा पत्रकारिता गर्नु नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। जमीनसँग जोडिएका संवाददाताहरू नै हाम्रो वास्तविक शक्ति हुन्।

प्रश्न : अन्त्यमा, यदि तपाईंलाई भारतीय पत्रकारिताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र सबैभन्दा ठूलो सम्भावनालाई एक-एक वाक्यमा व्यक्त गर्नुपर्यो भने के भन्नुहुन्छ?उत्तर : सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको सूचनाको अत्यधिक भीडबीच सत्यलाई सुरक्षित राख्नु हो, र सबैभन्दा ठूलो सम्भावना भनेको भारतीय समाजको जरासँग जोडिएको सकारात्मक पत्रकारिताको पुनर्जागरण हो।हामी चुनौतीलाई संकट होइन, अवसरका रूपमा हेर्छौं। हिन्दुस्थान समाचार यही विश्वासका साथ निरन्तर अघि बढिरहेको छ।

हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल