डा. मयंक चतुर्वेदी

मध्यप्रदेशको धारस्थित भोजशालामा माता सरस्वतीको स्थललाई लिएर आज अदालतले दिएको निर्णय वास्तवमा हजारौँ वर्षदेखि ज्ञान, शिक्षा, कला र सभ्यतालाई दिशा दिँदै आएको सनातन चेतनाको विश्वव्यापी स्वीकारोक्ति हो। संसारकै सबैभन्दा ठूलो मुस्लिम जनसंख्या भएको देश इण्डोनेसियाले अमेरिकाको राजधानी वाशिंगटन डीसीमा माता सरस्वतीको १६ फिट अग्लो भव्य प्रतिमा स्थापना गर्नु यस कुराको प्रमाण हो कि ज्ञानकी देवी कुनै एक धर्म, जाति वा देशको सीमाभित्र सीमित छैनन्। कमलमाथि विराजमान वीणा वादिनी माता सरस्वती आज व्हाइट हाउस नजिक उभिएर संसारलाई सन्देश दिइरहेकी छन् कि सभ्यताको वास्तविक शक्ति हतियारमा होइन, शिक्षा र संस्कृतिमा निहित हुन्छ।

वास्तवमा, धारस्थित भोजशालालाई लिएर आएको न्यायिक निर्णयले फेरि एकपटक त्यो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सत्यलाई उजागर गरेको छ, जसलाई वर्षौँसम्म विवाद र राजनीतिका बीच दबाउने प्रयास गरिएको थियो। यो केवल एउटा भवनको विषय होइन, बरु भारतको ज्ञान परम्परा, माता वाग्देवीको आराधना र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएको विषय हो, जसको प्रभाव भारतदेखि विश्वका विभिन्न भागसम्म पुगेको छ।

सनातन परम्परामा माता सरस्वती केवल देवी मात्र नभई ज्ञानको चेतनाको प्रतीक हुन्। उहाँका हातमा रहेको वीणा कलाको प्रतीक हो, पुस्तक ज्ञानको, माला साधनाको तथा श्वेत कमल पवित्रताको प्रतीक हो। भारतीय संस्कृतिले शताब्दीयौँअघि नै शिक्षा केवल रोजगारीको माध्यम नभई मानिसलाई संस्कारित बनाउने प्रक्रिया हो भन्ने स्वीकार गरिसकेको थियो। यही कारणले माता सरस्वतीको पूजा भारतमा बालबालिकाको पहिलो शिक्षादेखि विद्वानहरूको साधनासम्मको हिस्सा बनेको छ।

मुस्लिम बहुल देशले बुझ्यो सरस्वतीको महत्व

इन्डोनेसियाको करिब ८८ प्रतिशत जनसंख्या मुस्लिम छ भने हिन्दूहरूको संख्या करिब तीन प्रतिशत मात्र रहेको छ। यति हुँदाहुँदै पनि त्यहाँको सरकारले अमेरिकालाई माता सरस्वतीको प्रतिमा उपहारस्वरूप प्रदान गरेर शिक्षा र ज्ञान कुनै एक धर्म वा सम्प्रदायको सम्पत्ति होइन भन्ने सन्देश दिएको छ।

इन्डोनेसियाली दूतावासले स्पष्ट रूपमा भनेको छ, “यो स्थापना धार्मिक प्रतीकभन्दा बढी शिक्षा, सांस्कृतिक संवाद र जनसम्बन्ध सुदृढ गर्ने माध्यम हो।” यही दृष्टिकोणले बालीको सांस्कृतिक सम्पदालाई जोगाइराखेको छ र हिन्दू परम्परालाई सम्मान दिएको छ।

इन्डोनेसियाका राष्ट्रपतिले माता सरस्वतीको प्रतिमाको अनावरणका क्रममा यो प्रतिमाले मानिसहरूको मन र सोच खुला बनाउने तथा घृणा र गलतफहमी हटाउने काम गर्ने बताउनुभएको थियो। यो सन्देश आज सम्पूर्ण विश्वका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक छ। धर्मबीचको संघर्ष, कट्टरता र सांस्कृतिक टकरावको यस युगमा माता सरस्वतीको सन्देश ज्ञान, संवाद र सहअस्तित्वको सन्देश हो। यही कारणले अमेरिकाजस्तो देशमा पनि यो प्रतिमा मानिसहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।

आज वाशिङ्टनमा स्थापित उक्त प्रतिमा वास्तवमा यस कुराको प्रतीक हो कि विश्वले अब त्यो भारतीय दर्शनलाई बुझ्न थालेको छ, जसले शिक्षालाई ईश्वरको स्वरूप मानेको छ। जब संसारकै सबैभन्दा ठूलो मुस्लिम बहुल देश इण्डोनेसियाले सरस्वतीलाई ज्ञानकी सार्वभौमिक देवीका रूपमा स्वीकार गर्न सक्छ भने भारतमा आफ्नै सांस्कृतिक सम्पदाप्रति किन संकोच र संघर्ष हुनुपर्छ? यही प्रश्न आज भोजशाला विवादको केन्द्रमा पनि देखिन्छ। भारतले पनि आफ्नो शिक्षा र संस्कृतिको यस विरासतलाई नयाँ आत्मविश्वासका साथ विश्वसामु प्रस्तुत गर्नुपर्छ। भोजशाला यसको जीवित उदाहरण बन्न सक्छ।

भोजशाला केवल भवन होइन, ज्ञानको तीर्थ

भोजशालालाई लिएर लामो समयदेखि विवाद चल्दै आएको छ। इतिहासकार, पुरातत्वविद् तथा स्थानीय परम्पराको ठूलो वर्गले यसलाई राजा भोजद्वारा स्थापित माता वाग्देवीको मन्दिर तथा संस्कृत शिक्षा केन्द्रका रूपमा मान्दै आएका छन्। परमार वंशका महान राजा भोज केवल शासक मात्र नभई महान विद्वान, साहित्यकार तथा शिक्षाका संरक्षक पनि थिए। उहाँको राजधानी धार वर्षौँसम्म भारतीय ज्ञान परम्पराको प्रमुख केन्द्र बनेको थियो।

भोजशालामा माता सरस्वतीको आराधना गरिन्थ्यो र यहाँ विद्वानहरूको सभा आयोजना हुन्थ्यो। यही कारणले यसलाई “विद्याको तपोभूमि” मानिएको थियो। यहाँबाट प्राप्त शिलालेख, स्थापत्य शैली, स्तम्भहरूको नक्काशी तथा संस्कृत अभिलेखहरूले यस स्थान भारतीय ज्ञान परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको पुष्टि गर्छन्।

आजको निर्णय र उजागर बन्दो प्रमाण

आज आएको न्यायालयीन निर्णय तथा भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणका प्रतिवेदनहरूले भोजशालासम्बन्धी धेरै महत्वपूर्ण तथ्यहरू पुनः उजागर गरेका छन्। सर्वेक्षणमा मन्दिर स्थापत्य शैली, देवी-देवतासँग सम्बन्धित चिन्ह, कमल आकृति, संस्कृत शिलालेख तथा हिन्दू प्रतीकका प्रमाण भेटिएका छन्।

यसबाट संरचनाका धेरै भाग मूल हिन्दू स्थापत्य शैलीमा आधारित रहेको स्पष्ट भएको छ। यी प्रमाणहरूले भोजशाला मूलतः माता वाग्देवीको मन्दिर तथा शिक्षा केन्द्र थियो भन्ने ऐतिहासिक धारणालाई अझ बलियो बनाएका छन्। वर्षौँसम्म यसलाई विवादित संरचनाका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिए पनि अब पुरातात्विक तथ्यहरूले इतिहासका तहहरू खोलिरहेका छन्।

शिक्षा नै राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति

कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति उसका हतियार वा आर्थिक तथ्याङ्कमा नभई शिक्षा र सांस्कृतिक चेतनामा निहित हुन्छ। भारतले विश्वलाई तक्षशिला, नालन्दा र विक्रमशिला जस्ता महान परम्पराहरू दिएको छ। भोजशाला त्यही गौरवशाली परम्पराको एउटा महत्वपूर्ण कडी हो।

माता सरस्वतीको सन्देश यही हो कि ज्ञानले विनम्रता दिन्छ र विनम्रताले समाजलाई एकताबद्ध बनाउँछ।

वाशिङ्टनमा उभिएको माता सरस्वतीको प्रतिमा र धारको भोजशालाको संघर्षले मानौँ एउटै सन्देश दिइरहेका छन्, जुन सभ्यताले आफ्नो ज्ञान परम्परालाई जोगाउन सक्छ, उसैले विश्वको भविष्य निर्धारण गर्छ।

वास्तवमा, इण्डोनेसिया आज मुस्लिम बहुल राष्ट्र भएर पनि आफ्ना सांस्कृतिक जरा र परम्परासँग जोडिएर त्यही कार्य गरिरहेको छ, जुन भारतको ज्ञान परम्पराको मूल भावना हो। यस्तो अवस्थामा धारको भोजशाला सम्बन्धी आजको न्यायालयीन निर्णयले धेरै समयपछि सरस्वती उपासकहरूलाई नयाँ खुशी दिएको छ, र निश्चय नै यसको सर्वत्र स्वागत तथा उत्सव मनाइनुपर्छ।

हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल