नयाँ दिल्ली, ३० अक्टोबर (हि.स.)। भगवान् बुद्धका पवित्र अवशेष ३१ अक्टोबरदेखि २१ नोभेम्बरसम्म अरुणाचल प्रदेशका तीन प्रमुख बौद्ध केन्द्र तवाङ, बोमडिला र नामसाईमा श्रद्धालुहरूको दर्शनका लागि राखिने भएको छ। केन्द्रिय संस्कृति तथा पर्यटनमन्त्री गजेन्द्र सिंह शेखावत ३१ अक्टोबरमा तवाङस्थित ऐतिहासिक गादेन नामग्याल ल्हात्से (तवाङ गुम्बा) मा आयोजना हुने उद्घाटन समारोहमा सहभागी हुनेछन्। नयाँ दिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित राखिएका भगवान् बुद्धका यी पवित्र अवशेष यस आयोजनाअन्तर्गत अरुणाचल प्रदेशका उक्त तीन स्थानमा लगिनेछन्।

केन्द्रिय संस्कृति मन्त्रालयले अरुणाचल प्रदेश सरकार, अन्तरराष्ट्रिय बौद्ध महासङ्घ र राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको सहयोगमा यस कार्यक्रमको सञ्चालन गरिरहेको छ। श्रद्धालुहरूलाई पवित्र अवशेषको दर्शन गर्ने अवसर प्रदान गर्नुका साथै राज्यको समृद्ध बौद्ध परम्परा र भारतको बौद्ध विरासतलाई उजागर गर्नु यस आयोजनाको उद्देश्य रहेको छ। कार्यक्रममा बौद्ध भिक्षु, धार्मिक संस्थाका प्रतिनिधि, विद्वान् तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरू सहभागी हुनेछन्।

पवित्र अवशेषहरूलाई आज राति विशेष धार्मिक अनुष्ठानसहित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयबाट प्रस्थान गराइनेछ। पवित्र अवशेषलाई भारतीय वायुसेनाको विशेष विमानमार्फत दिल्लीस्थित पालम वायुसेना केन्द्रबाट गुवाहाटीको बोरझार वायुसेना केन्द्र लगिनेछ। त्यहाँबाट हेलिकोप्टरमार्फत तवाङ पुर्याइनेछ। तवाङमा धार्मिक परम्पराअनुसार अवशेषहरूको स्वागत गरी तवाङ गुम्बामा स्थापना गरिनेछ। यहाँ ३१ अक्टोबरमा बिहान १० बजीदेखि ११ः३० बजीसम्म उद्घाटन समारोह आयोजना गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। १ नोभेम्बरमा अरुणाचल प्रदेशका मुख्यमन्त्री पेमा खाण्डुको उपस्थितिमा प्रदर्शनी तथा यससँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरूको औपचारिक उद्घाटन हुनेछ।

यो आयोजना तिब्बती बौद्ध परम्पराको महत्त्वपूर्ण पर्व ल्हाबाब दुछेनको अवसरमा हुन लागेको हो। भगवान् बुद्ध स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा फर्किनुभएको स्मृतिमा यो पर्व मनाइन्छ। तवाङमा १ देखि ७ नोभेम्बरसम्म श्रद्धालुहरूले पवित्र अवशेषको दर्शन गर्न सक्नेछन्। त्यसपछि ८ देखि १३ नोभेम्बरसम्म बोमडिलास्थित टीजीएल गुम्बा (लोअर गोम्पा) र १४ देखि २० नोभेम्बरसम्म नामसाईस्थित गोल्डेन प्यागोडामा दर्शनको व्यवस्था गरिनेछ। २१ नोभेम्बरमा अवशेषहरूलाई तेजु र पालम हुँदै पुनः नयाँ दिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा ल्याइनेछ।

आयोजनाका क्रममा पवित्र अवशेषहरूको सुरक्षा र संरक्षणका लागि विशेष व्यवस्था मिलाइँदैछ। संस्कृति मन्त्रालयले रक्षा मन्त्रालय, भारतीय वायुसेना, अरुणाचल प्रदेश सरकार र राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयसँग मिलेर यातायात तथा अन्य व्यवस्थाको समन्वय गरिरहेको छ। पहाडी क्षेत्र र कठिन भौगोलिक अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै विमान तथा हेलिकोप्टरमार्फत अवशेषहरू ओसार्ने योजना बनाइएको छ। यद्यपि, यातायातको समय र व्यवस्था मौसम, सुरक्षा तथा सञ्चालनसम्बन्धी परिस्थितिमा निर्भर रहनेछ।

यी पवित्र अवशेषहरूको सम्बन्ध उत्तर प्रदेशको सिद्धार्थनगर जिल्लामा अवस्थित पिपरहवा पुरातात्त्विक स्थलसँग रहेको छ। यस स्थानलाई प्राचीन कपिलवस्तु र शाक्य परम्परासँग जोडिएको मानिन्छ। सन् १८९८ मा विलियम क्ल्याक्सटन पेप्पेले यहाँ एउटा स्तूपको उत्खनन गरेका थिए। त्यस क्रममा अस्थि अवशेष र बहुमूल्य वस्तुहरू राखिएका पात्रहरू फेला परेका थिए। त्यसपछि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणले सन् १९७१ देखि १९७७ सम्म पुरातत्त्वविद् केएम श्रीवास्तवको निर्देशनमा यहाँ थप उत्खनन गरेको थियो। यस क्रममा अन्य दुईवटा अवशेष पात्र फेला परेका थिए, जसमा परम्परागत रूपमा भगवान् बुद्धसँग सम्बन्धित २२ वटा अस्थि अवशेष प्राप्त भएका थिए। तीमध्ये २० वटा नयाँ दिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय र दुईवटा कोलकातास्थित भारतीय सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित राखिएका छन्।

यस आयोजनासँगै ‘अनअर्थिङ द सेक्रेड पिपरहवा’ नामक विशेष प्रदर्शनी पनि आयोजना गरिनेछ। अन्तरराष्ट्रिय बौद्ध महासङ्घद्वारा आयोजित यो प्रदर्शनी तवाङ, बोमडिला र नामसाई गरी तीनवटै स्थानमा लगाइनेछ। प्रदर्शनीमा पिपरहवाको उत्खनन, पवित्र अवशेषहरूको खोज, यसको ऐतिहासिक महत्त्व तथा २०२५ सालमा भारत फिर्ता ल्याइएका पिपरहवाका आभूषणहरूसँग सम्बन्धित जानकारी प्रस्तुत गरिनेछ। भगवान् बुद्धका अवशेषसँग जोडिएको परम्परा र भारतको पुरातात्त्विक सम्पदाबारे मानिसहरूलाई जानकारी गराउनु यसको उद्देश्य रहेको छ।

तवाङमा २ नोभेम्बरमा ‘बौद्ध धर्म: हिमालय क्षेत्र र त्यसपछिको विस्तार’ विषयमा अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलन पनि आयोजना गरिनेछ। कालावाङपो सम्मेलन भवनमा हुने यस सम्मेलनमा भारतका अतिरिक्त नेपाल, श्रीलङ्का, म्यान्मार, मलेसिया, इन्डोनेसिया र जर्मनीका भिक्षु, बौद्ध विद्वान् तथा प्रतिनिधिहरू सहभागी हुनेछन्। सम्मेलनमा भगवान् बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उहाँका शिक्षाहरूको विस्तार, बौद्ध परम्पराको निरन्तरता, गुम्बा तथा धार्मिक संस्थाहरूको भूमिका र आधुनिक समयमा बौद्ध दर्शनको सान्दर्भिकताबारे छलफल गरिनेछ।

सम्मेलनमा बौद्ध धर्मको ऐतिहासिक तथा सैद्धान्तिक निरन्तरता, हिमालय क्षेत्रमा बौद्ध परम्पराको संरक्षण र समकालीन जीवनमा बौद्ध नैतिक शिक्षाको भूमिकाजस्ता विषयमा विचारविमर्श गरिनेछ। यसका साथै सांस्कृतिक पर्यटन, तीर्थयात्रा, सीप विकास, दिगो जीविकोपार्जन र विश्वव्यापीकरणको वर्तमान समयमा बौद्ध विचारहरूको सान्दर्भिकताबारे पनि छलफल हुनेछ।

अरुणाचल प्रदेशमा बौद्ध धर्मका विभिन्न परम्पराहरू प्रचलनमा छन्। तवाङ र पश्चिम कामेङ क्षेत्र महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित छन् भने नामसाई र आसपासका क्षेत्रमा ताई खामती समुदायलगायत अन्य बौद्ध समुदायले थेरवाद परम्परा अनुसरण गर्छन्। तवाङ, बोमडिला र नामसाईमा पवित्र अवशेषको दर्शन कार्यक्रमले यी विविध बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित समुदायहरूलाई साझा आध्यात्मिक विरासतसँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।

उल्लेखनीय छ, केन्द्र सरकारले यसअघि मङ्गोलिया, थाइल्यान्ड, भियतनाम, रुसको काल्मिकिया क्षेत्र, भुटान, श्रीलङ्का र लद्दाखमा पनि भगवान् बुद्धका पवित्र अवशेषको प्रदर्शनी आयोजना गरिसकेको छ। २०२२ सालमा मङ्गोलिया, २०२४ सालमा थाइल्यान्ड र २०२५ सालमा भियतनाममा आयोजित प्रदर्शनीहरूमा ठूलो सङ्ख्यामा श्रद्धालुहरूले सहभागिता जनाएका थिए।

फरवरी २०२६ मा देवनीमोरीका पवित्र अवशेष श्रीलङ्का लगिएका थिए। मई २०२६ मा लद्दाखमा भगवान् बुद्धका अवशेषको दर्शन कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो। त्यसपछि मई र जुन २०२६ मा भगवान् बुद्धका प्रमुख शिष्य अरहन्त सारिपुत्र र अरहन्त महामोग्गल्लानका अवशेष मङ्गोलिया लगिएका थिए।

हिन्दुस्थान समाचार / भवानी थामी