श्रीहरिकोटा (आन्ध्र प्रदेश), १८ जुलाई (हि.स.)। भारतमा पहिलोपटक निजी कम्पनी स्काइरुट एयरोस्पेसले आज आफ्नै स्वदेशी रकेटमार्फत उपग्रह प्रक्षेपण गर्न लागेको छ। हैदराबादस्थित यस कम्पनीले आफ्नो अभियानलाई “मिशन आगमन” नाम दिएको छ। यसअन्तर्गत विक्रम-१ रकेट आज बिहान ११:३० बजी श्रीहरिकोटास्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रबाट प्रक्षेपण गरिनेछ।
स्काइरुटले आफ्नै अर्बिटल रकेटमार्फत उपग्रहहरूलाई पृथ्वीको कक्षामा स्थापित गर्ने प्रयास गर्नेछ। यो पहिलो अवसर हुनेछ, जब कुनै भारतीय निजी कम्पनीले आफ्नै विकसित प्रक्षेपण यान प्रयोग गरी उपग्रहलाई पृथ्वीको कक्षामा राख्ने प्रयास गर्नेछ। विक्रम-१ रकेटको नाम भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रमका जनक डा. विक्रम साराभाई को सम्मानमा राखिएको हो।
विक्रम-१ एउटा २४ मिटर लामो अर्बिटल श्रेणीको रकेट हो। यसलाई साना उपग्रहहरूको प्रक्षेपणका लागि तयार गरिएको छ। यो पूर्ण रूपमा हल्का कार्बन-कम्पोजिट संरचनाबाट बनेको छ, जसका कारण यसको तौल कम र क्षमता बढी छ। कम्पनीका अनुसार, कार्बन फाइबर सबैभन्दा बलियो स्टिलभन्दा करिब पाँच गुणा हल्का हुन्छ, जसले रकेटलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ।
रकेटमा तीनवटा सोलिड प्रोपल्सन चरण छन् र सबैभन्दा माथि अर्बिटल एड्जस्टमेन्ट मोड्युल जडान गरिएको छ। स्काइरुटका अनुसार, यही मोड्युलले मिशनका विभिन्न उपग्रहहरूलाई फरक-फरक कक्षामा स्थापित गर्न सहयोग गर्नेछ। विक्रम-१ लाई ४५० किलोमिटर उचाइको लो-अर्थ अर्बिट (एलईओ) मा ३५० किलोग्रामसम्मको पेलोड लैजान सक्ने गरी डिजाइन गरिएको छ।
विक्रम-१ मा धेरै महत्वपूर्ण प्रविधिहरू प्रयोग गरिएको छ, जसको भारतमा पहिलोपटक प्रयोग हुँदैछ। रकेटका सबै तरल इन्जिन धातुबाट बनेका ३डी-प्रिन्टेड इन्जिन हुन्। यस प्रविधिबाट पहिले सयौँ पुर्जाले बनाइने इन्जिनलाई एउटै प्रिन्टेड संरचनामा तयार गर्न सकिन्छ, जसले निर्माण समयलाई निकै घटाउँछ। कम्पनीले आफ्नै न्युमेटिक स्टेज सेपरेशन सिस्टम पनि विकास गरेको छ, जसको सफल परीक्षण भइसकेको छ।
मिशन आगमनमार्फत धेरै पेलोडहरू अन्तरिक्षमा पठाइनेछन्। तीमध्ये डायमन्ड लोटस पनि एक हो, जसलाई बेंगलुरुस्थित कम्पनी कोसमोस डायमन्ड्स को प्रयोगशालामा तयार गरिएको हो।
स्काइरुटका अनुसार, कलाकार अजय कुमार मट्टेवाडाद्वारा निर्मित माइक्रो-आर्ट पनि विक्रम-१ सँगै अन्तरिक्षमा पठाइँदैछ। यसमा १८ क्यारेट सुनबाट बनेको सानो रकेट समावेश छ, जसको भित्र भारतका तीन महान वैज्ञानिक सर सीभी रमन, डा. विक्रम साराभाई र डा. एपीजे अब्दुल कलामका अत्यन्त सूक्ष्म मूर्तिहरू बनाइएका छन्। यी मूर्तिहरूको आकार चामलको एक दानाभन्दा पनि सानो छ।
यसका साथै, प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको हस्तलिखित पोस्टकार्ड पनि अन्तरिक्षमा पठाइनेछ, जसमा “वन्दे मातरम्” लेखिएको छ।
यसअघि भारतमा उपग्रहहरूलाई कक्षामा पठाउने कार्य मुख्य रूपमा इसरोका रकेटमार्फत हुँदै आएको थियो। स्काइरुट एयरोस्पेसको स्थापना सन् २०१८ मा भएको हो। कम्पनीले १८ नोभेम्बर २०२२ मा विक्रम-एस नामक आफ्नो पहिलो निजी सब-अर्बिटल रकेटको सफल परीक्षण गरेको थियो। उक्त रकेट करिब ८८.८ किलोमिटर उचाइसम्म पुगेको थियो र निर्धारित मिशन सफलतापूर्वक पूरा गरी बंगालको खाडीमा अवतरण गरेको थियो।
कम्पनीका अनुसार, हालको सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता विक्रम-१ लाई सफल र भरपर्दो प्रक्षेपण यानका रूपमा स्थापित गर्नु हो।
भारतको अन्तरिक्ष नीति-२०२३ मार्फत निजी कम्पनीहरूका लागि अन्तरिक्ष क्षेत्रका ढोका खोलिएको र उनीहरूको सहभागिता बढाइएको छ। यसका लागि इन-स्पेस सीड फन्ड योजना शुरु गरिएको थियो, जसले नयाँ स्पेस स्टार्टअपहरूलाई प्रारम्भिक आर्थिक सहयोग प्रदान गर्दछ।
सन् २०२४ मा निजी कम्पनीहरूलाई अन्तरिक्ष गतिविधिका लागि अनुमति दिने प्रक्रिया अझ पारदर्शी र सरल बनाइयो। स्पेस स्टार्टअपहरूमा लगानी प्रोत्साहन गर्न १,००० करोड़ रुपियाँको भेन्चर क्यापिटल फन्ड स्थापना गरिएको छ।
केन्द्र सरकारका अनुसार, सन् २०१४ मा भारतमा केवल एक दर्ता भएको स्पेस स्टार्टअप थियो। फरवरी २०२६ सम्म आइपुग्दा यसको संख्या ४०० भन्दा बढी पुगेको छ। भारतीय स्पेस स्टार्टअपहरूमा हालसम्म ५० करोड़ डलरभन्दा बढी लगानी भइसकेको छ, जसमा केवल सन् २०२५ मै करिब १५ करोड़ डलर लगानी आएको थियो।
पिक्सेल, ध्रुव स्पेस, स्काइरुट एयरोस्पेस, अग्निकुल कोसमोस र बेलाट्रिक्स एयरोस्पेस जस्ता कम्पनीहरू भारतको नयाँ अन्तरिक्ष युगका अग्रणी कम्पनीका रूपमा उदाएका छन्।
हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल
