कोलकाता, 19 जुलाई (हि.स.)।पूर्व भारतीय सेना प्रमुख जनरल मनोज पाण्डेले हरेक सैन्य अभियानले भविष्यका लागि नयाँ शिक्षा प्रदान गर्ने भएकाले त्यसबाट प्राप्त अनुभवका आधारमा सशस्त्र बलको रणनीतिलाई अझ सुदृढ़ बनाउनुपर्ने बताएका छन्। उनले हालका वर्षहरूमा भारतले आफ्नो सामरिक क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति गरेको भए पनि भविष्यका चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै रक्षा तयारीलाई निरन्तर सशक्त बनाइरहन आवश्यक रहेको बताए।

कोलकाताको फेयरफिल्ड बाइ म्यारियटमा व्याना जियो-इकोनोमिक फोरमद्वारा आयोजित राष्ट्रिय सेमिनार “उदीयमान विश्व व्यवस्थामा राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक लचिलोपन : विकसित भारतका सामरिक प्राथमिकता” को समापन सत्रलाई सम्बोधन गर्दै उनले ‘अपरेशन सिन्दूर’ को उल्लेख गर्दै प्रत्येक सैन्य अभियानले नयाँ अनुभव र शिक्षा दिने बताए। ती अनुभवका आधारमा सशस्त्र बलको रणनीतिलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने उनको भनाइ थियो।

उनले वर्तमान समयमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), ड्रोन, साइबर युद्ध, अन्तरिक्षमा आधारित निगरानी प्रणाली तथा अत्याधुनिक हतियारहरूले युद्धको स्वरूप नै परिवर्तन गरिसकेको बताए। यस्तो अवस्थामा परम्परागत सैन्य शक्ति मात्र पर्याप्त नहुने र नयाँ प्रविधिलाई द्रुत रूपमा अपनाएर सैन्य अभियानको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले स्पष्ट पारे।

जनरल पाण्डेका अनुसार, भविष्यका युद्ध बहुआयामिक हुनेछन्, जसमा स्थल, समुद्र र हवाई क्षेत्रसँगै साइबर तथा अन्तरिक्ष क्षेत्रको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुनेछ। त्यसैले भारतीय सशस्त्र बलले यी सबै क्षेत्रमा एकीकृत क्षमता विकास गर्नुपर्ने उनले बताए। सैनिकहरूको प्रशिक्षण, आधुनिक हतियारको उपलब्धता, प्राविधिक दक्षता र शीघ्र निर्णय क्षमतामा विशेष जोड दिनुपर्ने उनको भनाई थियो।

उनले आधुनिक युद्धमा प्रविधिको भूमिका निरन्तर बढिरहेको भए पनि सैनिकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति अझै पनि अनुशासन, राष्ट्रप्रतिको समर्पण, इमान्दारिता, साहस र कर्तव्यनिष्ठा नै रहेको बताए। यी मूल्यहरू कहिल्यै परिवर्तन नहुने र यही नै भारतीय सेनाको पहिचान रहेको उनको भनाई थियो।

सेमिनारको पहिलो प्राविधिक सत्रमा “उदीयमान विश्व व्यवस्थामा भारतको रक्षा तयारी र सामरिक प्रतिरोध क्षमता” विषयमा लेफ्टिनेन्ट जनरल राज शुक्ला, लेफ्टिनेन्ट जनरल सुब्रत साहा, लेफ्टिनेन्ट जनरल दुष्यन्त सिंह तथा एयर मार्शल नागेश कपूरले धारणा राखे। वक्ताहरूले बदलिँदो विश्व सुरक्षा परिवेश, राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति, ‘अपरेशन सिन्दूर’ बाट प्राप्त अनुभव, रक्षा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता, सैन्य आधुनिकीकरण, सामरिक प्रतिरोध क्षमता तथा भविष्यका युद्धमा नयाँ प्रविधिको भूमिकाबारे विस्तृत छलफल गरे। उनीहरूले स्वदेशी रक्षा उत्पादनलाई अझ सुदृढ़ बनाउनुपर्नेमा जोड दिए।

दोस्रो सत्र “राष्ट्रिय सुरक्षाको रूपमा आर्थिक सुरक्षा : वर्तमान र भविष्यको दृष्टिकोण” मा करण दत्ता, डा. अजित रानाडे, सुगत घोष दस्तिदार र सिद्धार्थ श्रीवास्तवले सहभागिता जनाए। यस क्रममा विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला, ऊर्जा सुरक्षा, महत्वपूर्ण उद्योगहरूको सुरक्षा, रक्षा खर्च, प्राविधिक प्रतिस्पर्धा, रक्षा उत्पादन तथा रक्षा निर्यातजस्ता विषयमा व्यापक छलफल भयो। वक्ताहरूले बलियो अर्थतन्त्रबिना कुनै पनि राष्ट्रको राष्ट्रिय सुरक्षा दीर्घकालसम्म सुदृढ़ रहन नसक्ने भएकाले रक्षा र आर्थिक विकासलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याए।

कार्यक्रममा भारतमा रक्षा उत्पादन क्षेत्रमा निजी उद्योगहरूको सहभागिता निरन्तर बढिरहेको र यसले देशको रक्षा आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै रक्षा निर्यातमार्फत अर्थतन्त्रलाई पनि थप मजबुत बनाउने विश्वास व्यक्त गरियो।

व्याना जियो-इकोनोमिक फोरमका अध्यक्ष लेफ्टिनेन्ट जनरल (अवकाशप्राप्त) तरुण कुमार आइचले राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक शक्ति एकअर्काका पूरक भएको बताए। रक्षा, अर्थतन्त्र, उद्योग तथा रणनीतिक मामिलाका विज्ञहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याई तथ्यमा आधारित गम्भीर छलफलमार्फत भारतको दीर्घकालीन सामरिक नीतिलाई मजबुत बनाउने उद्देश्यले फोरम स्थापना गरिएको उनले जानकारी दिए।

सेमिनारको समापनमा फोरमले राष्ट्रिय सुरक्षा, भू-राजनीति र भू-अर्थतन्त्रसँग सम्बन्धित विषयमा निरन्तर संवादको सुरुआत भएको घोषणा गर्दै आगामी दिनमा यस्ता विषयमा नियमित रूपमा विशेषज्ञहरूको सहभागितामा विचार-विमर्श कार्यक्रम आयोजना गरिने जनाएको छ।

हिन्दुस्थान समाचार / भवानी थामी