नयाँ दिल्ली, २० सेप्टेम्बर (हि.स.)। कोल इन्डिया लिमिटेड (सीआईएल) ले परम्परागत कोइला खानी गतिविधिभन्दा अघि बढ्दै ऊर्जा, महत्वपूर्ण खनिज, उन्नत सामग्री, नवीकरणीय ऊर्जा तथा अनुसन्धान एवं विकास क्षेत्रमा ठूलो स्तरमा विविधीकरणको रणनीति अपनाएको छ। कम्पनीले कोल ग्यासिफिकेसन, ताप विद्युत् उत्पादन, सौर्य ऊर्जा, ब्याट्री ऊर्जा भण्डारण तथा महत्वपूर्ण खनिजसँग सम्बन्धित ठूलो लगानीका विभिन्न परियोजनामा काम गरिरहेको छ।
कोइला मन्त्रालयका अनुसार, सीआईएलको व्यवसाय विकास पोर्टफोलियो पाँच प्रमुख क्षेत्रमा आधारित छ। यसमा कोल ग्यासिफिकेसन तथा रसायन, ताप विद्युत्, नवीकरणीय ऊर्जा तथा ऊर्जा भण्डारण, महत्वपूर्ण खनिज तथा उन्नत सामग्री र फलाम अयस्कलगायत अन्य खनिज समावेश छन्। कम्पनीसँग हाल करिब ६९ हजार ३४६ करोड रुपियाँका चार कोइला आधारित रसायन परियोजना, २×८०० मेगावाटको चन्द्रपुर ताप विद्युत् विस्तार परियोजना, ५५० मेगावाट सौर्य क्षमता तथा ब्याट्री ऊर्जा भण्डारणका विभिन्न परियोजना छन्।
कोल ग्यासिफिकेसन क्षेत्रमा कम्पनीका चार प्रमुख परियोजना सञ्चालनमा छन्। यसमा तालचर फर्टिलाइजर्स लिमिटेड, भारत कोल ग्यासिफिकेसन एन्ड केमिकल्स लिमिटेड, कोल ग्यास इन्डिया लिमिटेड तथा सीआईएल-बीपीसीएल चन्द्रपुर परियोजना समावेश छन्। यी परियोजनाको उद्देश्य कोइलाबाट युरिया, अमोनियम नाइट्रेट, कृत्रिम प्राकृतिक ग्यास तथा अन्य रसायन उत्पादन गर्नु हो, जसबाट आयातमा निर्भरता घटाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
ताप विद्युत् क्षेत्रमा सीआईएल र दामोदर घाटीका निगम (डीभीसी) ले झारखण्डको चन्द्रपुरामा १,६०० मेगावाट क्षमताको अल्ट्रा सुपर क्रिटिकल परियोजना विकास गरिरहेका छन्। यससँगै कम्पनीले उच्च दक्षतायुक्त विद्युत् उत्पादन, उत्सर्जन नियन्त्रण तथा पानी पुनर्चक्रणमा पनि ध्यान दिइरहेको छ।
नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रमा कम्पनीले करिब ५५० मेगावाट सौर्य क्षमता स्थापना गरिसकेको छ। यसबाहेक उत्तर प्रदेशको गोरखपुरस्थित चिलुवा तालमा २० मेगावाट क्षमताको फ्लोटिंग सोलार परियोजना विकास भइरहेको छ। कम्पनीले व्यावसायिक तथा स्व-उपयोग दुवै प्रकारका सौर्य परियोजनामा काम गरिरहेको छ।
ब्याट्री ऊर्जा भण्डारण प्रणाली (बीईएसएस) अन्तर्गत तेलङ्गाना र ओडिशामा ठूला परियोजना विकास भइरहेका छन्। भविष्यमा नवीकरणीय ऊर्जाको प्रभावकारी उपयोग तथा विद्युत् ग्रिडको स्थिरतामा यी परियोजनाको महत्वपूर्ण भूमिका रहने कम्पनीको विश्वास छ।
मन्त्रालयका अनुसार, सीआईएलले महत्वपूर्ण खनिजको क्षेत्रमा पनि सक्रिय रूपमा अवसर खोजिरहेको छ। मध्य प्रदेश र छत्तीसगढमा ग्रेफाइट स्रोतका साथै आन्ध्र प्रदेश र महाराष्ट्रमा दुर्लभ पृथ्वी तत्वसँग सम्बन्धित सम्भावनामा काम भइरहेको छ। कम्पनीले खानी उत्खननदेखि ग्रेफाइटमा आधारित ब्याट्री एनोड सामग्री उत्पादनसम्मको एकीकृत मूल्य शृङ्खला विकास गर्ने योजना बनाएको छ।
अनुसन्धान एवं विकास क्षेत्रमा पनि कम्पनीले लगानी बढाइरहेको छ। आर्थिक वर्ष २०२६-२७ का लागि २२५ करोड रुपियाँ अनुसन्धान एवं विकास खर्च गर्ने योजना बनाइएको छ। कम्पनीको अनुसन्धान एवं विकास पोर्टफोलियोमा २३१ करोड रुपियाँका २० परियोजना समावेश छन्। यसमा पाँचौँ पुस्तामा आधारित स्मार्ट खानी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, महत्वपूर्ण खनिजको खोज, द्विपक्षीय पेरोव्स्काइट सौर्य कोष तथा भूमिगत कोइला ग्यासिफिकेसनजस्ता परियोजना रहेका छन्।
कोइला मन्त्रालयका अनुसार, कोल इन्डियाको लक्ष्य आफूलाई परम्परागत कोइला उत्पादक कम्पनीबाट ऊर्जा, खनिज, प्रविधि तथा उन्नत सामग्री क्षेत्रमा बहुआयामिक कम्पनीका रूपमा स्थापित गर्नु हो। यसबाट देशको ऊर्जा सुरक्षा, खनिज सुरक्षा तथा आत्मनिर्भरतालाई थप मजबुत बनाउने लक्ष्य राखिएको छ।
हिन्दुस्थान समाचार / भवानी थामी
