देहरादून, १० सेप्टेम्बर (हि.स.)। उत्तराखण्डको देहरादून जिल्लाको कालसी क्षेत्रस्थित हरिपुर पुनः आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको केन्द्रमा आउन थालेको छ। यमुनाको किनारमा कुनै समय धार्मिक आस्थाको प्रमुख केन्द्र रहेको यस क्षेत्रमा यमुनाघाट तथा त्यससँग सम्बन्धित सुविधाहरूको विकाससँगै नयाँ स्वरूप देखिन थालेको छ।

मुख्यमन्त्री पुष्कर सिंह धामीले १७ सेप्टेम्बरमा उत्तराखण्डको पहिलो विकसित यमुनाघाटको उद्घाटन गर्ने भएका छन्। यहाँ हुने पहिलो आरती प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नाममा गरिनेछ। यससँगै हरिपुरलाई नयाँ धार्मिक पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण कदम अघि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्वकर्मा दिवस तथा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको जन्मदिवसका अवसरमा आयोजना हुने कार्यक्रममा साधु-सन्त तथा स्थानीयवासीको सहभागिता रहनेछ। सोही अवसरमा यमुना किनारमा स्थापित माता यमुनाको प्रतिमाको पनि मुख्यमन्त्री धामीले उद्घाटन गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।

हरिपुरको भौगोलिक अवस्थिति विशेष मानिन्छ। यमुना पहाडी क्षेत्रबाट निस्किएर मैदानी भूभागतर्फ अघि बढ्दा हरिपुर त्यसका महत्वपूर्ण स्थलमध्ये एक हो। यहाँ यमुनासँग टौंस (तमसा), अमलावा र नौरा नदीको संगमसमेत रहेको छ।

हरिपुरमा यमुनाघाटको निर्माण मसुरी देहरादून विकास प्राधिकरण (एमडीडीए) ले गराएको हो। एमडीडीएका उपाध्यक्ष बंशीधर तिवारीका अनुसार, मुख्यमन्त्रीको निर्देशनमा उद्घाटन कार्यक्रमको तयारी भइरहेको छ। घाटसँगै स्नान तथा धार्मिक गतिविधिका लागि आवश्यक सुविधाहरू विकास गर्ने काम पनि भइरहेको छ।

यमुना किनारमा सामाजिक संस्था लोक पञ्चायतले माता यमुनाको प्रतिमा स्थापना गरेको छ। यसको उद्घाटन पनि मुख्यमन्त्रीबाट गरिने प्रस्ताव छ। यसले घाटको धार्मिक स्वरूपलाई प्रतीकात्मक पहिचान प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

हरिपुरमा धार्मिक गतिविधि बढाउनुका साथै स्थानीय संस्कृति तथा परम्परालाई पनि पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावना रहेको छ। जौनसारी लोकसंस्कृति, स्थानीय हस्तकला, परम्परागत खानपान तथा लोककलालाई पर्यटन गतिविधिसँग जोड्न सके स्थानीयवासीले आर्थिक लाभ प्राप्त गर्न सक्नेछन्।

यमुनाघाटलाई केवल निर्माण परियोजनाका रूपमा नभई हरिपुरको धार्मिक पहिचान पुनर्जीवित गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। भविष्यमा यहाँ पुग्ने मार्ग, पार्किङ, सरसफाइ, प्रकाश, बसोबास तथा अन्य यात्री सुविधाको व्यवस्थित विस्तार भए श्रद्धालुका लागि क्षेत्र थप सुविधाजनक बन्न सक्नेछ।

स्थानीय समाजमा हरिपुरलाई ‘यमुनाद्वार’ तथा ‘यमुनाको हरिद्वार’ भन्ने परम्परा रहेको छ। यद्यपि हरिपुर र हरिद्वारको ऐतिहासिक तथा धार्मिक पृष्ठभूमि फरक छ। दुवै स्थान नदीसँग जोडिएको धार्मिक आस्था तथा तीर्थ परम्पराका कारण परिचित छन्।

स्थानीय मान्यताअनुसार हरिपुर क्षेत्रमा प्राचीनकालदेखि यज्ञ, पिण्डदान, अस्थि विसर्जन तथा अन्य धार्मिक संस्कार हुँदै आएका छन्। जौनसार-बावर तथा आसपासका क्षेत्रमा यो स्थान धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

कालसी-हरिपुर क्षेत्रलाई प्राचीन कुलिन्द साम्राज्यसँग जोडेर हेर्ने परम्परा पनि रहेको छ। ऋषि-मुनिका आश्रम, यज्ञस्थल तथा राजा अम्बरीषसँग सम्बन्धित प्रसंग स्थानीय लोककथा र धार्मिक मान्यतामा पाइन्छन्। यद्यपि यी दाबी तथा परम्पराका ऐतिहासिक पक्षमा पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैनन्। त्यसैले हरिपुरको अतीतबारे पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक अध्ययनको आवश्यकता रहेको बताइएको छ।

स्थानीय इतिहास तथा लोककथामा हरिपुरको पुरानो स्वरूपका उल्लेखसमेत पाइन्छन्। विगतमा आएको भीषण बाढीले यहाँको बस्ती तथा पुराना धार्मिक स्थलमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको र समयसँगै यस स्थानको पहिचान सीमित हुँदै गएको बताइन्छ। त्यसका बावजुद स्थानीय समाजमा हरिपुरसँग जोडिएका धार्मिक स्मृति तथा परम्परा कायम रहँदै आएका छन्।

सरकारले हरिपुरलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोड्नुका साथै श्रीकृष्ण-यमुना तीर्थ परिपथजस्ता योजनामा पनि काम गरिरहेको छ। यमुनासँग सम्बन्धित धार्मिक स्थललाई एउटै पर्यटन मार्गमा जोड्न सकिए हरिपुर यस परिपथको महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्न सक्नेछ। यसबाट देहरादून, कालसी, जौनसार-बावर तथा आसपासका क्षेत्रमा पर्यटन गतिविधि विस्तार हुने सम्भावना छ।

धार्मिक पर्यटकसँगै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्रकृति पर्यटनमा रुचि राख्ने मानिसलाई पनि आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ। धार्मिक स्थलको विकास केवल श्रद्धालुको संख्या बढाउने विषयमा सीमित हुँदैन। स्थानीयवासीलाई पर्यटन गतिविधिसँग जोड्न सके होटल, घरबास, यातायात, भोजन, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला तथा मार्गदर्शक सेवामार्फत रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।

हरिपुरको विकासबाट आसपासका गाउँलेसमेत लाभान्वित हुने अपेक्षा गरिएको छ। स्थानीय युवाले पर्यटनमा आधारित स्वरोजगारको अवसर पाउने तथा परम्परागत उत्पादनका लागि बजार विस्तार हुने सम्भावना छ।

तर हरिपुरको विकाससँगै यमुना नदी तथा आसपासको प्राकृतिक वातावरण संरक्षण सबैभन्दा महत्वपूर्ण चुनौती हुनेछ। धार्मिक पर्यटन बढेसँगै नदी प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर, अव्यवस्थित निर्माण तथा यातायातको चाप बढ्न सक्ने जोखिम छ। त्यसैले घाट तथा पर्यटन सुविधाको विस्तार गर्दा नदीको पारिस्थितिक प्रणाली, बाढी क्षेत्र तथा स्थानीय वातावरणलाई ध्यानमा राखेर योजना बनाउन आवश्यक हुनेछ। ठोस फोहोर व्यवस्थापन, ढल निकास तथा नदी सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्नेछ।

हरिपुरको धार्मिक तथा ऐतिहासिक पहिचानलाई व्यापक रूपमा स्थापित गर्न क्षेत्रको वैज्ञानिक अध्ययन पनि आवश्यक रहेको बताइएको छ। पुरातात्विक अवशेष, पुराना धार्मिक स्थल, स्थानीय अभिलेख तथा लोकपरम्पराको दस्तावेजीकरण गर्न सकिन्छ। यसबाट हरिपुरको ऐतिहासिक विरासतका प्रमाणित पक्ष तथा लोकआस्था र परम्पराका अंश छुट्याउन सहयोग पुग्नेछ।

१७ सेप्टेम्बरको उद्घाटनलाई हरिपुरका लागि नयाँ चरणको सुरुआतका रूपमा हेरिएको छ। एकातिर यमुनाघाटमार्फत धार्मिक गतिविधिका लागि आधारभूत सुविधा तयार भएको छ भने अर्कोतर्फ सरकारले यसलाई व्यापक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन योजनासँग जोड्ने दिशामा काम अघि बढाइरहेको छ।

अब चुनौती हरिपुरको विकास केवल एउटा घाटमा सीमित नराखी यसको ऐतिहासिक स्मृति, धार्मिक परम्परा, स्थानीय संस्कृति तथा प्राकृतिक सम्पदालाई एकसाथ अघि बढाउनु हुनेछ। यस्तो हुन सके यमुना किनारमा अवस्थित हरिपुर आगामी वर्षहरूमा उत्तराखण्डको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन नक्सामा छुट्टै पहिचान बनाउन सफल हुन सक्नेछ।

हिन्दुस्थान समाचार / बिशाल