नयाँ दिल्ली, 0४ अक्टोबर (हि.स.)। केन्द्रिय पर्यावरण, वन तथा जलवायु परिवर्तनमन्त्री भूपेन्द्र यादवले आइतबार राजस्थानको जैसलमेरस्थित डेजर्ट नेशनल पार्कको सम क्षेत्रमा ग्रेट इन्डियन बस्टर्ड अर्थात् गोडावणका दुई भाले पक्षीलाई जंगलमा छाडेका छन्। यस अवसरमा राजस्थानका वन तथा पर्यावरण राज्यमन्त्री सञ्जय शर्मा तथा केन्द्र र राज्य सरकारका वरिष्ठ अधिकारीहरू उपस्थित थिए। गोडावण राजस्थानको राजकीय पक्षी हो। यो भारतीय उपमहाद्वीपमा पाइने अत्यन्त दुर्लभ तथा विश्वका सबैभन्दा भारी उड्ने चरामध्ये एक विशाल स्थलचर पक्षी हो।
केन्द्रिय पर्यावरण मन्त्रालयका अनुसार, यादवले यो उपलब्धि वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता तथा जमिनस्तरमा काम गरिरहेका कर्मचारीहरूको करिब एक दशकदेखिको निरन्तर प्रयासको परिणाम भएको बताए। उनले ग्रेट इन्डियन बस्टर्डलगायत अन्य प्रजातिको संरक्षणका लागि प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको मार्गदर्शन र सहयोगप्रति आभार व्यक्त गरे।
यससँगै भारतको ग्रेट इन्डियन बस्टर्ड संरक्षण कार्यक्रममा संरक्षण प्रजननमार्फत व्यवहार्य जनसङ्ख्या तयार गर्ने कार्यबाट अघि बढेर पक्षीहरूलाई उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानमा पुनःस्थापित गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण कदम चालिएको छ। यी पक्षीहरूलाई जंगलमा छाडेपछि प्राप्त अनुभवका आधारमा भविष्यमा यस प्रक्रियासँग सम्बन्धित कार्यविधिलाई थप सुधार गरिनेछ।
ग्रेट इन्डियन बस्टर्ड संरक्षण कार्यक्रम पर्यावरण, वन तथा जलवायु परिवर्तन मन्त्रालय, राजस्थान वन विभाग र भारतीय वन्यजन्तु संस्थानको संयुक्त पहल हो। यसमा इन्टरनेसनल फन्ड फर हौबारा कन्जर्भेसनको प्राविधिक सहयोग तथा राष्ट्रिय क्षतिपूर्ति वनरोपण कोष प्रबन्धन तथा योजना प्राधिकरणबाट आर्थिक सहयोग प्राप्त भइरहेको छ। कार्यक्रमअन्तर्गत संरक्षण प्रजनन, बासस्थान व्यवस्थापन, जोखिम न्यूनीकरण, बासस्थान पुनर्स्थापना तथा स्थानीय समुदायको सहभागितामा काम भइरहेको छ।
सम र रामदेवरास्थित ग्रेट इन्डियन बस्टर्ड संरक्षण प्रजनन केन्द्रमा हाल ९७ वटा पक्षी छन्। तीमध्ये ४० वटा जंगली गुँडबाट प्राप्त अण्डाबाट जन्मिएका हुन् भने ५७ वटा कैदमा जन्मिएका हुन्। तीमध्ये ८६ वटा पक्षीलाई प्रजननका लागि राखिएको छ भने ११ वटालाई जंगलमा छाड्नका लागि चिह्नित गरिएको छ। तीमध्ये दुईवटा पक्षीलाई आइतबार डेजर्ट नेशनल पार्कमा छाडिएको हो। संरक्षण प्रजनन कार्यक्रमअन्तर्गत सन् २०२५ मा २४ र सन् २०२६ मा २९ वटा जीवित चल्ला जन्मिएका छन्।
वैज्ञानिक प्रयासमा ‘जम्पस्टार्ट’ प्रविधि पनि समावेश छ। यसअन्तर्गत कैदमा प्राप्त गरिएका अण्डालाई जंगली गुँडमा राखिएको थियो, जसलाई पोथी ग्रेट इन्डियन बस्टर्डले स्वीकार गरेका थिए। यसबाट राजस्थानमा ६ र गुजरातमा २ वटा चल्ला सफलतापूर्वक निस्किएका छन्।
उल्लेखनीय छ, राजस्थान वन विभागले डेजर्ट नेशनल पार्कभित्र करिब २०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा बारले घेरिएका घाँसे मैदान तयार गरेको छ। भारतीय वन्यजन्तु संस्थानले गरेको दीर्घकालीन टेलिमेट्री अध्ययनले यी क्षेत्रलाई ग्रेट इन्डियन बस्टर्डको प्रमुख प्रजनन बासस्थानका रूपमा पहिचान गरेको छ। यस प्रजातिको संरक्षणसम्बन्धी कदमहरू गठित विशेषज्ञ समितिको सिफारिसका आधारमा सर्वोच्च अदालतको फैसलाअनुरूप अघि बढाइँदै आएको छ।
/ बिशाल
